رادیو صدای ماندگار انقلاب

در ساعت 6 عصر چهارشنبه ، چهارم اردیبهشت 1319 به فاصله 34 سال پس از راه اندازی اولین ایستگاه محلی و حدود 20 سال پس از شروع فعالیت اولین رادیوی رسمی جهان ، رادیو ایران در ساختمان کلاه فرنگی واقع در چهارراه قصر تهران (بی سیم) راه اندازی شد.

کد خبر: ۱۲۴۸۱۸

به این ترتیب 39 سال از عمر رادیو در ایران مربوط به پیش از انقلاب و 28 سال آن مربوط به پس از پیروزی انقلاب اسلامی است ؛ اما نیمه دوم از لحاظ چگونگی رویدادها و میزان تحولات فرهنگی - سیاسی و توسعه رادیو و تنوع برنامه های آن به هیچ وجه قابل مقایسه با نیمه اول نیست.
همین تفاوت فاحش موضوع اصلی مصاحبه ای است که به مناسبت دهه فجر با حمیدرضا خزایی ، قائم مقام اجرایی صدای جمهوری اسلامی انجام داده ایم.
حمیدرضا خزایی با 28 سال حضور در رادیو ، سابقه ای برابر با عمر جمهوری اسلامی دارد. وی که هم اکنون قائم مقام اجرایی صدای جمهوری اسلامی است در گذشته به عنوان هماهنگ کننده پخش ، قائم مقام مدیریت پخش رادیو ، موسس و مدیر رادیو جبهه ، مدیر تولید رادیو ، مدیر گروه معارف شبکه تهران و مدیر رادیو کرج انجام وظیفه کرده است و همزمان با ایفای مسوولیت در این سمت ها به طور پیاپی به برنامه سازی در مقام سردبیر و تهیه کننده برنامه ها پرداخته و در توسعه رادیو و راه اندازی شبکه های 12 گانه فعلی آن تاکنون نیز نقش مهمی داشته است.

چگونه به رادیو آمدید؛
این موضوع بدون هرگونه پیش بینی قبلی اتفاق افتاد. من جوانی مبارز و آزاد شده از زندان رژیم شاه بودم که بنا به ضرورت و شرایط آن روز به اولین سنگری که متوجه اهمیت آن شده بودم ، وارد شدم و جاذبه های حضور در این جایگاه فرهنگی ، مرا برای همیشه پایبند کرد.

چه شناختی از پیشینه رادیو داشتید و امروز چه شناختی از آن دارید؛
برداشت من از سابقه رادیو در روزهای اول ورودم محدود به شناختی بود که به عنوان جوانی مذهبی از رادیو داشتم و آن را صرفا ابزاری برای اغوا و حداکثر سرگرمی جامعه و تحکیم رژیم طاغوت می دیدم ؛ اما پس از سالها حضور فعال در رادیو ، اکنون می توانم بگویم ، رادیو نه تنها ابزار ؛ بلکه یکی از ارکان تحکیم فرهنگ شاهی در دوران پیش از انقلاب بود که با بی اعتنایی به وظیفه ارشادگری و اطلاع رسانی مخاطبان ، صرفا برنامه های تفریحی و پاره ای مسائل و موضوعات مورد نظر رژیم را پخش می کرد.

از لحاظ فنی و ساختاری چه اطلاعاتی از گذشته رادیو دارید؛
می توانم ادعا کنم ، برنامه سازی رادیویی در سالهای پیش از انقلاب به شیوه ساده و بدون رعایت پیچیدگی های مدیریت فرهنگی صورت می گرفت. ترکیب عمومی برنامه ها شامل موسیقی ، مطالب تفریحی ، اخبار و گفتارهای تاریخی فرهنگی بود که در سالهای شروع به کار رادیو بیشتر به صورت زنده ارائه می شد ؛ ولی کم کم بویژه در سالهای 50 تا 57 ، سهم برنامه های زنده کاهش یافته بود و به جنبه های عمیق تری از برنامه سازی توجه می کردند.
از جمله برنامه های جالب توجه این دوره ، یکی «راه شب» و دیگری «قصه شب» بود که پس از انقلاب نیز با تغییرات محتوایی ادامه یافت و همچنین برنامه «خانه و خانواده» نیز با ایجاد تحولات اساسی ساختاری تاکنون به حیات خود ادامه داده است.
همچنین از برنامه های تفریحی دیگر آن مقطع می توان به مسابقه پلیسی کارآگاه جانی دالر و برنامه مشاعره ، با اجرای خوب مرحوم مهدی سهیلی اشاره کرد.در کنار همه اینها می توان امتیاز مهم رادیو در عصر پیش از انقلاب را نقش گسترده آن در ساماندهی وضعیت موسیقی ایرانی دانست ؛ چراکه در این دوره با ارائه برنامه های موسوم به گلها (گلهای رنگارنگ ، گلهای جاویدان ، یک شاخه گل ، برگ سبز و گلهای تازه) تلاشهای قابل تقدیری در این خصوص انجام شد ؛ اما پس از انقلاب فضای رادیو و فرهنگ برنامه سازی آن همچنین تجهیزات و امکانات فنی رسانه پس از یک دوره گذار و با عبور از شرایط اول انقلاب ، دچار تحولات مثبت فراوانی شد که شرح آن در مصاحبه ای کوتاه نمی گنجد.

چه سیری را برای این تحول محتوایی دنبال کردید؛
اولین تحول با رویکرد کاهش سهم برنامه های زنده و افزایش سهم برنامه های تولیدی و گروه بندی موضوعی شروع شد. هدف از تولیدی شدن برنامه ها این بود که هر برنامه با طراحی دقیق علمی ، فنی و فکری و پشتوانه تحقیقی ساخته شود و مخاطبان رادیو با مطالب پیش بینی نشده و گاهی متناقض یا مطالب سطحی و مغایر بامسیر جامعه روبه رو نشوند.
به این ترتیب سهم برنامه های تولیدی روز به روز افزایش یافت و به اقتضای این موضوع ، نیروهای فکری بویژه نویسندگان و محققان روز به روز بیشتر شدند ، در حالی که تا پیش از آن بیشتر برنامه ها با نیروهای فنی و کارکردهای شکلی بود و 80 درصد وقت آنتن را نیز پخش انواع موسیقی ها پر می کرد.

چنین کاری با توجه به این که کمتر از یک سال و نیم پس از پیروزی انقلاب وارد شرایط جنگی شدیم چه مشکلاتی در بر داشت؛
شروع جنگ تحمیلی ، نخستین چالش بزرگ رادیو پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود که همه برنامه ها را تحت تاثیر خود قرارداد. این مساله اگرچه نبود تجربه رسانه ای نیروهای جوان آن روز و ضرورت تشدید تحول محتوایی را آشکارتر می کرد، ولی در واقع به نفع رادیو تمام شد ، چرا که در جریان تبیین عوامل شروع و طولانی شدن جنگ توانستیم ارزشها و هنجارهای مرتبط با آرمان انقلاب را در رسانه تبیین و نهادینه کنیم و همراهی داوطلبانه مخاطبان با اندیشه حاکم بر رادیو منجر به تسریح در تحقق تحول مورد نظر شد.
با ادامه همین روند ، نیروهای ما بخوبی پخته شدند و همان طور که فرماندهان برجسته ای در میان جوانان آموزش ندیده ما در جبهه ها پیدا شدند همان طور هم کارشناسان برجسته ای در خصوص مدیریت رسانه نیز به جامعه معرفی شدند که این خود از برکات دفاع مقدس بود. در همین مسیر ، اولین تجربه راه اندازی رادیوهای تخصصی با راه اندازی «رادیو قرآن» و دومین تجربه در سطح وسیع تر با راه اندازی «رادیو جبهه» شکل گرفت که پشتوانه اصلی ما در رسیدن به وضع امروز شد که 12 شبکه رادیویی با موضوعات خاص و مخاطبان سنی و اجتماعی خاص داریم (شبکه های ایران ، تهران ، فرهنگ ، پیام ، قرآن ، معارف ، ورزش ، جوان ، سلامت ، گفتگو، صدای آشنا و رادیو کرج).

آیا می توان میان عملکرد برنامه های امروز و دیروز رادیو از نظر تولیدات مقایسه کرد؛ و آیا معیاری برای این مقایسه وجود دارد؛
یکی از راههای ساده ای که برای اثبات برتری محتوایی برنامه های فعلی رادیو بر تولیدات پیش از انقلاب وجود دارد ، مقایسه ای اجمالی میان کنداکتور (جدول برنامه) یک روزه این 2 دوره است.
با این مقایسه براحتی می توان متوجه شد که بیشتر اوقات ، رادیو در پیش از انقلاب صرف پخش انواع موسیقی ، خبرهای القایی و برنامه های تفریحی کلیشه ای می شد که هر یک از این بخشها هم در انحصار عده ای از افراد مورد تایید مدیران وقت رادیو بود.
در مقابل برنامه های امروز ما شامل طیف گسترده ای از مطالب متنوع فرهنگی ، هنری ، اجتماعی ، انتقادی ، سیاسی ، علمی و مذهبی و بخشهای (خبری قابل مقایسه اقتصادی با بهترین رسانه های خبری جهان) و برنامه های تفریحی و اجتماعی مبتنی بر کارشناسی علمی است.
از سوی دیگر فعالیت گسترده واحدها و دفاتر مختلفی که هر یک از زاویه متفاوت و مستقلی به نقد برنامه ها و سنجش نیازهای جامعه و جمع بندی واکنش های شنوندگان به هر برنامه می پردازند ، پشتوانه مهم دیگری است که رادیو در دوران پیش از انقلاب به کلی از آن بی بهره بود و همه سنجش ها و نظارت ها به دیدگاه محدود و ملاحظات غیرفنی و مصلحت آمیز مدیران منصوب آن دوره خلاصه می شد.
معیار مهم دیگر ، میزان رضایتمندی مخاطبان امروز با توجه به میزان سواد و بینش اجتماعی آنان است.

تعامل رادیو با انقلاب

با وجود روند شکل گیری رسانه در کشور و نظارت دقیقی که بر رادیو می شد، بدنه آن که از خود مردم بود ، خیلی سریع با حرکت جامعه هماهنگ شد و از 17 شهریور به بعد در عمل و کم کم ابتکار را از دست عوامل دستگاه حاکم خارج کرد.
هوشنگ ابتهاج از واحد موسیقی رادیو ، اولین کسی بود که برنامه های هفتگی خود «گلچین هفته و گلهای تازه» را تعطیل و محل کار خود را ترک کرد و به دنبال آن تعداد زیادی از نیروهای فکری رادیو ، همکاری خود را قطع کردند یا به حال تعلیق درآوردند.
در این مقطع ، رژیم شاه با تزریق نیروهای نظامی به رادیو کوشید تا ابتکار عمل را در دست خود بگیرد و در ماههای پاییز و زمستان 57 تنها به خواندن اطلاعیه های حکومت نظامی و پخش موسیقی و برخی از برنامه های تکراری اکتفا می شد. در روز 22 بهمن 57 ، صدای جمشید عدیلی (گوینده) در ساعت 6 بعدازظهر با جمله «این صدای انقلاب راستین ملت ایران است» به پیروزی انقلاب ، رسمیت رسانه ای بخشید و در پی آن نیروهای اعتصابی رادیو با حضور در محل رادیو و تلویزیون (جام جم) شور همراهی خود با مردم را به نمایش گذاشتند. جالب آن که اولین گوینده رادیو ، آقای سیدرضا سجادی نیز تولد رادیو ایران را در چهارم اردیبهشت 1319 به طور دقیق در همان ساعت ، یعنی 6 عصر اعلام کرده بود. البته در ماههای اول پس از پیروزی انقلاب شاهد مشکلاتی به دلیل تفاوت دیدگاه ها و شناخت ها میان نیروهای قدیمی و نیروهای جدید بودیم که بسرعت رفع شد و مدیریت جدید رادیو توانست ابتکار عمل را به دست گیرد. اولین مدیر رادیو در دوران انقلاب ، آقای احمد جلالی بود که استاد شهید مرتضی مطهری به عنوان عضو شورای انقلاب ایشان را به رئیس وقت سازمان معرفی کردند و بلافاصله شورایی در تولید رادیو تشکیل شد که در میدان 15 خرداد مستقر بود و مدیریت تولید و پخش رادیو را تا سال 60 به همان صورت شورایی به عهده داشت.
سپس آقایان محمد حسین طارمی ، جواد وهاجی ، سعید رجایی خراسانی و سید علی اکبر محتشمی پور هر یک برای مدتی کوتاه مدیریت رادیو را عهده دار شدند تا نوبت به آقای مهدی ارگانی رسید که از مدیران موفق دوران انقلاب بود. همچنین از میانه سال 62 به ترتیب آقایان محمد علی ابطحی ، حسن واعظی ، محمدعلی ایزدی ، محمد حسن زورق ، سید محسن مهاجرانی و سرانجام از سال 1377 تاکنون آقای حسن خجسته ، معاون فعلی صدا ، عهده دار این وظیفه شدند

جامعه امروز ما با توجه به تحول امکانات دانشگاهی و افزایش جمعیت و پیچیده شدن نهادها و طیفهای اجتماعی و همین طور گسترش فزاینده سطح روابط جامعه با دیگر جوامع جهان توقعات و مطالبات بسیار بالایی نسبت به جامعه بسیط پیش از انقلاب دارد ؛ اما رادیو در آن زمان تنها پاسخگوی مجموعه کوچکی از جامعه مخاطبان بود که تنها به تفریحات و سرگرمی های قابل تامین از طریق رادیو توجه داشتند و این توجه به طور نادر با اعتماد به مطالب رسانه همراه بود ، در حالی که امروز به جای یک شبکه ، 12 شبکه رادیویی تخصصی و 32 مرکز رادیویی محلی داریم که هر یک مخاطبان مختلفی از طیفهای سنی و طبقات اجتماعی متفاوت دارند و رابطه این مخاطبان با رادیو نیز بیشتر دوسویه است.
به طور دقیق اگر به همین دو سویه بودن رابطه مخاطبان و رادیو توجه شود و میزان تماسهایی را که در طول روز مردم با رادیو می گیرند ملاک قرار دهیم ، متوجه خواهیم شد عامل اصلی این همه توجه و پیگیری از سوی مردم ، محتوایی بودن تفکر ارائه برنامه ها و تناسب مطلوبی است که مجموعه این برنامه ها با نیازهای واقعی جامعه دارد و موجب اعتماد مخاطبان شده است ؛ چراکه مردم اگر کسی یا مجموعه ای را باور نداشته باشند با آن تماس و ارتباط برقرار نمی کنند و بیشتر به شنیدن سطحی مطالب چنین مجموعه ای آن هم به صورت گذرا و نه پیاپی اکتفا خواهند کرد.

اگر مناسب می دانید نگاهی نیز به برنامه های موفق پس از انقلاب داشته باشیم؛
فراموش نمی کنم که برنامه موفق «نقد و بررسی مطبوعات» نقش مهمی در افشای خط توطئه علیه آرمان های انقلاب داشت و برنامه ها بیشتر خوب بودند. بنده فقط به ذکر نمونه هایی اکتفا می کنم به عنوان مثال به برنامه های جهان در انقلاب ، بررسی رادیوهای بیگانه ، انقلاب مردم و مسوولان تقویم تاریخ از جمله برنامه های موفق ما بودند همچنین از تعدادی برنامه های اجتماعی و فرهنگی موفق رادیو می توان به خانه و خانواده ، سلام صبح بخیر ، آینده سازان ، سیمای فرزانگان و راه شب اشاره کرد. از برنامه در انتهای شب نیز می توان به عنوان نمونه یک برنامه موفق ادبی ، فرهنگی و اجتماعی یاد کرد همین طور برنامه پرطرفدار «صبح جمعه با شما» که کارکرد درخشانی در دهه های 60 و 70 داشت.

مهمترین چیزی که به عنوان دستاورد یک عمر حضور خود در رادیو به آن می بالید چیست؛
اعتمادی که مردم ما به رادیو دارند ، سرمایه ای است که گردانندگان هر رسانه ای در هر نقطه از جهان تشنه دستیابی به آن هستند ، در حقیقت گسترش رادیو ، حول محور پاسخگویی به همین اعتماد صورت گرفته است که امیدواریم این پاسخگویی با روند فزاینده همچنان نصب العین همکاران ما باشد تا ان شاءالله به حفظ و ارتقای اعتماد مردم به رسانه ملی منجر شود.

رادیو تا چه اندازه می تواند رسانه ای تحول ساز تلقی شود؛
نقش و وظیفه رادیو تحول سازی به معنای ایفای نقش مستقیم در طراحی و تحقق تحولات اجتماعی نیست ؛ اما هر قدر رابطه دوسویه رادیو و مخاطبان آن قوی تر و صمیمانه تر باشد ، تحولات ضروری و مورد نیاز جامعه آسان تر و با انعطاف بیشتری محقق خواهد شد.مثلا می توان ادعا کرد ، رادیو در سایه همین ارتباط و به سبب احساس مسوولیت در برابر انتظارات ، علاقه ها و نیازهای جامعه نقش بسزایی هم در تحول وضعیت محتوایی و ساختاری موسیقی و هم در تحول و رشد سلایق موسیقایی مخاطبان خود داشته است.

لطف کنید اشاره ای به استراتژی فعلی رادیو بفرمایید.
رادیو همچنان از توسعه شبکه ها به تناسب نیازهای جامعه استقبال می کند و علاقه مند است که کانال ها و شبکه هایی در رادیو با موضوعات خاص مانند کشاورزی ، خانه و خانواده ، تجارت و نظایر آنها به منظور هر چه کارشناسی تر شدن چرخه پیام رسانی ، راه اندازی شود ؛ البته تحقق این فکر و رسیدن به چنین اهدافی مقدمه های فراوانی دارد. راه اندازی شبکه رادیویی کارآسانی نیست.
اما روند پرشتاب توسعه در کشور و ضرورت های احتمالی و فرهنگی ، ما را ملزم به گسترش فضای رسانه ای می کند و ما هم با اشتیاق آن را می پذیریم. یکی از گامهای اصلی در این مسیر راه اندازی رادیو گفتگو در اردیبهشت 1385 بود که فکر می کنیم این گام نمایانگر ورود قاطع تر رسانه و جامعه ما به بحثها و تعاملات فکری و جریان آزاد اندیشه باشد.

آرمان ها ، هنجارها و ارزشهای انقلاب تا چه اندازه می توانند موضوع اصلی کار رسانه باشند؛
رسانه ، محل بروز اندیشه هاست. هیچ رسانه ای حتی بی ادعاترین آنها نمی تواند از اندیشه و هدف خالی باشد؛اما وظیفه رسانه این نیست که با شعار و در قالب القائات مستقیم در همه برنامه ها به اهداف مورد نظر خود بپردازد و شاید در این صورت موجب آزردگی و وازدگی از اهداف و هنجارها هم بشود. در حقیقت تاثیرگذاری برمخاطب ، کار هنرمندانه ای است که هر رسانه ای در چارچوب مبانی ارتباطی خود دنبال می کند و صدای جمهوری اسلامی ایران هم از این موضوع جدا نیست با این تفاوت که اهداف و زمینه های موضوعی شبکه های ما همه در چارچوب ارزشها ، اهداف ، ضرورت های نظام ، جامعه و نیازهای مردم تعریف شده اند و بحمدالله همکاران ما تاکنون به سبب هوشمندی حرفه ای و بهره گیری از ظرافت ها و تدابیر هنرمندانه در برنامه ها در این خصوص موفق بوده اند.