بررسی سهم ایران در بازار جهانی پسته : پسته ایران بازار انحصاری را از دست می دهد

توسعه صادرات غیرنفتی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی یکی از ضروریات اقتصاد ایران به شمار می رود از آنجا که وابستگی زیاد به نفت نوسانات بسیاری را به اقتصاد کشور تحمیل کرده روند حرکت اقتصاد کشور با روند قیمت و صادرات نفت هماهنگ شده است

کد خبر: ۱۲۲۷۲

وابستگی زیاد به درآمدهای نفتی سبب شده است که فرصت لازم در اختیار سایر بخش ها قرار نگیرد و ظرفیت های بالقوه موجود در بخشها همچنان بلا استفاده باقی بماند کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و تامین نیازهای عظیم ارزی کشور باید با توسعه صادرات بخش های مختلف اقتصاد توام شود که بخش کشاورزی به علت ظرفیت های بالفعل و بالقوه فراوان خود اهمیت بسیاری دارد. در حال حاضر صادرات بخش کشاورزی سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی را تشکیل می دهد و در صورت بهره گیری از ظرفیت های موجود و فراهم کردن زمینه های مناسب برای ایجاد ظرفیت های نوین ، بخش کشاورزی با تنوع آب و هوایی و محصولی خود می تواند جایگاه بهتری را در صادرات غیرنفتی پیدا کند و رشد قابل توجهی را در صادرات غیرنفتی به ارمغان آورد.طی سه دهه گذشته ، صادرات محصولات کشاورزی بیشترین سهم از صادرات غیرنفتی را تشکیل داده است و اگر صادرات محصولات سنتی که وابستگی زیادی به کشاورزی دارند مدنظر قرار گیرد صادرات محصولات کشاورزی سنتی ، حدود هشتاد درصد از صادرات غیرنفتی را تشکیل می دهد که باافزایش صادرات سایر بخشها، این سهم در سالهای اخیر رو به کاهش است با توجه به مطالب عنوان شده باید گفت که خشکبار ایران از قدیم دربازارهای جهان شناخته شده است پسته ، خرما و کشمش ایران شهرت خاصی در بازارهای جهانی دارد. تحول و گسترش تجارت محصولات کشاورزی در جهان به دلیل توسعه خدمات بازاریابی و استفاده از امکانات گسترده حمل و نقل ، اثر چندانی برتوسعه صادرات کشاورزی ایران نداشته است ؛ زیرا بخش اعظم صادرات محصولات کشاورزی هنوز به شیوه سنتی و یا نیمه سنتی به بازارهای جهانی عرضه می شود. صادرات به شیوه سنتی و بدون بهره گیری از امکانات بازاریابی نوین موجب شده است که نخست ، امکان رقابت با دیگر کشورها کاهش یابد؛ دوم ، محصولات ایران توانایی جذب مصرف کننده را از دست خواهند داد؛ سوم ، کشورهای واسطه ای پدید آمده اند که با بهره جستن از خدمات نوین بازاریابی ، به صادرات مجدد محصولات کشاورزی اقدام می کنند از سوی دیگر، عدم ارائه خدمات و بازاریابی مناسب موجب می شود که ارزش افزوده قابل توجهی که در اثر این گونه فعالیت ها پدید می آید، به راحتی از دست برود. در حال حاضر یکی از محصولات کشاورزی ایران که قابلیت بسیار خوبی برای صادرات به مناطق مختلف جهان دارد پسته است مبدا اولیه درختان پسته و محدوده طبیعی آن ، مطابق مستندات تاریخی موجود این محدوده ، درقلمروی ایران بوده و در شمال شرقی آن استقرار داشته است . سرزمینی که بعدها پارت و سپس خراسان نام گرفت ، رویشگاه اصلی و اولیه درختان پسته است انتقال درختان پسته به سایر نواحی پسته خیز ایران و دیگر مناطق جهان ، بعد از اسلام صورت گرفته است و در کرمان نیز پیشینه کشت پسته فراتر از قرن 12 هجری نیست . لازم است که پیش از بحث درباره تولید پسته در ایران ، به دلیل ویژگی های منحصر به فرد تولید پسته ، اشاره کوتاهی به وضعیت تولید جهانی آن شود براساس آمار نامه تولید سازمان خواروبار جهانی )فائو(، کشورهای تولیدکننده پسته در سطح جهان انگشت شمارند در قاره آفریقا، تنها تونس تولیدکننده پسته است که تولید آن بسیار اندک است و در سطح جهان مطرح نیست . در قاره اروپا، کشورهای یونان و ایتالیا تولید کننده پسته اند آنها هر چند در تولید این محصول سابقه طولانی دارند؛ اما حجم تولیدشان محدود است و سهم اندکی از تولید جهان را به خود اختصاص می دهند در قاره امریکا، تنها ایالات متحده پسته تولید می کند هر چند این کشور سابقه کوتاهی در تولید این محصول دارد؛ اما تولید آن به سرعت در حال افزایش است ؛ به گونه ای که در حال حاضر دومین تولیدکننده پسته در جهان است. در قاره آسیا شش کشور پسته تولید می کنند که آمار تولید آنها در گزارش فائو به ثبت رسیده است تولید قبرس و اردن بسیار محدود است و از چند تن تجاوز نمی کند افغانستان، تولید کم و نامرغوب دارد سوریه و ترکیه از تولیدکنندگان باسابقه اند و تولید این کشورها، بویژه ترکیه در سطح جهانی شناخته شده است ؛ اما به لحاظ تولید کم و با مرغوبیت پایین ، معمولا رقیب پسته ایران به شمار نمی آید. چین نیز چند سالی است که جزو تولیدکنندگان پسته قرار گرفته و تولید آن افزایش داشته است هر چند مصرف داخلی این کشور زیاد است ؛ اما با افزایش تولید این کشور به یک رقیب در صادرات جهانی تبدیل شده است ایران به عنوان موطن اصلی پسته ، تولیدکننده طراز اول این محصول در سطح جهان است به طور میانگین ، در سالهای مختلف نزدیک به 60 درصد تولید جهانی متعلق به ایران بوده است ؛ به گونه ای که متوسط سالانه تولید پسته در دهه 50 براساس آمار پراکنده ای که وجود دارد حدود 30 هزار تن ذکر شده است . در دهه 60 این مقدار با افزایش سریع به 113 هزار تن رسید که این افزایش مربوط به گسترش سطح زیرکشت است . به طور متوسط سطح زیرکشت سالانه باغهای بارور پسته در دهه 60 ، بالغ بر110 هزار هکتار بوده است . تولید در دوره 1370-78 نیز همچنان با روندی فزاینده رشد یافت . این رشد به حدی بود که متوسط تولید سالانه این دوره به 207 هزار تن رسید که نسبت به دهه 60 تقریبا2 برابر شد. به همین صورت سطح زیرکشت و متوسط سالانه باغهای بارور پسته نیز در این دوره به 212 هزار هکتار رسید که نسبت به دهه گذشته تقریبا دو برابر شده است . از سوی دیگر، سطح زیر کشت نهال پسته نیز در حال افزایش بوده است که حکایت از افزایش سطح زیر کشت باغهای بارور در چندسال آینده دارد که در نتیجه آن ، انتظار افزایش تولید نیز می رود. با بررسی قدرت انحصاری بازار جهانی پسته می توان گفت که در سال هشتادودو ساختار بازار تولید این محصول شبه انحصاری ، متمایل به انحصار چندجانبه بوده و ایران با در اختیار داشتن 5/59 درصد از تولید جهانی ، نقش بنگاه مسلط را ایفا کرده است . در سالهای 1983-89 ساختار بازار از شبه انحصاری چند جانبه تغییر کرد و در نتیجه از درجه انحصاری بازار کاسته شد. دلیل اصلی کاهش قدرت انحصاری بازار در این سالها، روند کند افزایش تولید ایران در مقایسه با رقبا و در نتیجه کاهش سهم ایران از بازار جهانی پسته بوده است در این رابطه افزایش تولید ایالات متحده امریکا نقش بسزایی داشته است . اما پس از سال 1989 با افزایش سهم تولید ایران از تولید جهانی پسته ، به درجه انحصاری بازار افزوده شد و ایران همچنان به عنوان بنگاه مسلط عمل می کند در مجموع باید گفت که تولید پسته ایران هنوز نقش حاکم را در بازار ایفا می کند و سطح زیرکشت باغهای بارور و نهالهای آن نشان میدهد که این وضعیت حداقل برای چند سال آینده همچنان ادامه خواهد داشت.