توجه به سلامت روان ؛ مهجور، اما ضروری

: مهجور ماندن بحث بهداشت روان و مشاوره در کشور ما بی تشابه به سرگذشت دفتر مشاوره در سازمان بهزیستی نیست؛ وقتی این دفتر از سال 71 شروع به کار می کند

کد خبر: ۱۱۸۴۷۹

و پس از چند سال تبدیل به اداره کل در معاونت پیشگیری این سازمان می شود. در واقع توجه به بهداشت روان چه در ساختار دولتی و چه در میان مردم آنگونه که باید در کشور ما رشد نداشته است . هرچند برنامه های جدید بهزیستی برای مراکز مشاوره و افزایش مراجعه مردم برای حل مشکلات این چنینی امیدوارکننده باشد. ضرورت وجود مراکز مشاوره ، فرهنگ سازی برای توجه به بهداشت روان ، طرحها و برنامه های گذشته و آینده ، صدای مشاور و ... مباحثی است که در گفتگو با دکتر مینو رفیعی ، مدیرکل دفتر مشاوره معاونت پیشگیری بهزیستی کشور مطرح شده است.

از نگاه شما به عنوان مسوول ، ضرورت وجود مراکز مشاوره در کشور با توجه به ابعاد روان شناسی و جامع شناختی آن چیست؛
شاید تا 10 یا 15 سال پیش ، حتی این فکر که مردم به سرویس های ارائه کننده خدمات بهداشت روانی نیز احتیاج دارند، وجود نداشت. بیشتر بهداشت جسمی مهم بود و کسی به این مساله که پیشگیری بموقع می تواند جلوی بسیاری از آسیبها چه در سطح فردی و چه اجتماعی را بگیرد، اهمیت نمی داد؛ آسیبهایی نظیر طلاق و خودکشی. در حالی که مثلا درخصوص طلاق با مشاوره های درست پیش از ازدواج می توان جلوی خیلی از طلاقها را گرفت . خیلی از مشکلات موجود در خانواده های ما، مشکلات بین فردی است. مشکلات والدین با فرزندان و بعکس یا رابطه میان والدین. همه این مشکلات می تواند اثرات سوئی برای فرد و جامعه داشته باشد و بیماری های مختلف روانی را پیش آورده و کارآمدی جامعه را به حداقل برساند. وجود این مسائل به ما ضرورت بودن این مراکز را نشان می دهد. در واقع در این شرایط نبودن مراکز مشاوره زیرسوال است ، نه وجود این مراکز.
از چه زمانی توجه به این مراکز از سوی بهزیستی مورد توجه قرار گرفت؛
پایه گذار بحث مشاوره در کشور به طور محدود و با نگاه تربیتی ابتدا در آموزش و پرورش و از 30 تا 40 سال پیش صورت گرفت. البته این مشاوره ها بیشتر مشاوره تحصیلی را شامل می شد، اما مشاوره خانواده به معنایی که اکنون در جامعه وجود دارد، از سال 70 به شکل یک دفتر در معاونت پیشگیری سازمان بهزیستی ایجاد شد تا خدمات مشاوره را به مردم بشناساند و ارائه این خدمات را به طور گسترده با جایگاه صحیح ایجاد کند. بنابراین از همان سالها ارائه خدمات مشاوره در مراکز دولتی آغاز شد.
از چه سالی این دفتر به شکل اداره کل درآمد؛
از سال 71 این دفتر به اداره کل تبدیل شد. از سال گذشته هم در استان های سراسر کشور، تشکیلات ابلاغی در این حوزه به صورت تشکیلات کاملا رسمی و اداری درآمد.
شرایط روحی و روانی افراد در جوامعی که در تعارض میان سنت و مدرنیته هستند، مثل کشور ما معمولا به شکلی است که نیاز به بحث بهداشت و روان و مشاوره در این جوامع بیشتر به نظر می رسد. چقدر با این بحث موافق هستید.
ما در جامعه ای زندگی می کنیم که روی سرمایه های اجتماعی یعنی اعتماد به نفس ، اعتماد به یکدیگر و مباحثی از این دست خیلی کار نشده است . با این بحث موافق هستم و مردم در این گونه جوامع با این مشکلات بیشتر گریبانگیر هستند.
در این خصوص آماری هم دارید؛
در این 10 تا 12 سالی که مراکز مشاوره فعال هستند، بیشترین مشکلاتی که مردم به این مراکز مراجعه و مطرح می کنند، مشکلات بین فردی و خصوصا مشکلات خانوادگی است. البته این مساله به این معنا نیست که بیشترین مشکلات مردم ما مشکلات داخل خانواده یا مشکلات زوجهاست ؛ چرا که هنوز مردم ما نمی دانند که برای مشکلات دیگر نظیر مشکلات کاری ، ارتباط با رئیس در محل کار و... هم می توانند به این مراکز مراجعه کنند. در واقع این آمارها دقیق نیست و نشان دهنده احساس نیاز خود مردم است . البته قبلا مراجعه برای مشکلات خانوادگی هم وجود نداشت و افراد احساس می کردند در صورت مشکلات خانوادگی به جای مراجعه به مراکز مشاوره باید تحمل کنند.
از نظر فرهنگی ، بستر مراجعه مردم به این مراکز و آشنایی آنها با ابعاد مختلف مشکلات این چنینی چقدر آماده است؛
در حال حاضر، خیلی بهتر شده است سازمان بهزیستی در این سالها علاوه بر گسترش مراکز مشاوره ، اطلاع رسانی هایی هم انجام داده است . طوری که در بسیاری از موارد، خود افراد همدیگر را برای مراجعه به این مراکز ترغیب می کنند.
برای اطلاعاتی که از مراجعه کنندگانی با مشکلات مختلف به دست می آورید، برنامه ریزی خاصی هم در سازمان بهزیستی انجام می دهید؛
در سازمان بهزیستی دفتر دیگری با عنوان دفتر پیشگیری از آسیبهای اجتماعی داریم که با توجه به آمار و اطلاعاتی که از مراکز مشاوره به دست می آوریم برای برنامه های پیشگیرانه استفاده می کنیم. مثلا اگر مراجعه برای مشکلات زوجهای جوان زیاد است ، در آن دفتر برنامه مشاوره و آموزش پیش از ازدواج برنامه ریزی می شود.
روند این برنامه در کشور کند است ، مثلا هنوز بحث مراجعه به مشاور در کشور جانیفتاده است یا همین برنامه هایی که اشاره کردید درخصوص آموزش مهارت زندگی یا مشاوره پیش از ازدواج ، در چند سال اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
به نظر من روند خوب بوده ، اما گستردگی لازم را نداشته است. البته فرهنگ سازی در این خصوص و توجه به این برنامه فقط مختص یک سازمان یا دستگاه نیست و نیاز به ابزار و حضور سایر سازمان ها دارد. ابزارهای لازم در این خصوص رسانه ها، سازمان های غیردولتی و ... است.

مشاوره تلفنی به معنای مشاوره ای که فرد را به نتیجه نهایی برساند نیست ، در واقع با مشاوره تلفنی فرد راهنمایی می شود تا مشکل از حالت حاد و بحران اولیه خارج شود

بخش خصوصی چقدر در زمینه مراکز مشاوره فعال است؛
تا سال 81 و تصویب قانون صدور مجوز مراکز غیردولتی مشاوره و البته توجه دولت به خصوصی سازی ، فقط مراکز دولتی اجازه فعالیت در این خصوص را داشتند که تا این سال ، 80 مرکز دولتی مشاوره در کشور فعال بودند که متاسفانه فقط 30 مرکز استانداردهای لازم را داشتند و بقیه مراکز به خاطر کمبود نیروی متخصص در این زمینه ، استاندارد نبودند. در واقع از سال 81 بخش خصوصی وارد این بحث شد که در طول این 4 سال 292 مرکز مشاوره در کشور تاسیس شده که پیشرفت خوبی بوده است.
در بخش دولتی افزایش مراکز مشاوره داشته اید؛
خیر، آمار مراکز دولتی در طول 4 سال اخیر افزایش نیافته و ما درصدد کاهش این مراکز هستیم.
چرا؛
به خاطر بحث کاهش تصدی گری دولت ، البته درصدد افزایش مراکز غیردولتی هستیم . در واقع سیاست ما گسترش و حمایت بخش غیردولتی است با این توضیح که از سوی دیگر درصدد هستیم دسترسی به این خدمات را افزایش دهیم.
با توجه به تعرفه بالای خدمات مشاوره با این اتفاق امکان دسترسی به این خدمات برای مردم سخت تر نمی شود؛
اتفاقا به خاطر همین مساله یعنی تعرفه بالای خدمات مشاوره و بیمه نبودن این خدمات در کشور امسال برای اولین بار به خدمات مشاوره در کشور یارانه اختصاص یافت تا افرادی که دچار مشکل هستند با استفاده از یارانه بتوانند به مراکز غیردولتی مراجعه کنند، در نتیجه خدمات خصوصا در مناطق محروم ارائه می شود.
برای کیفی شدن خدمات هم برنامه ای داشته اید؛
برای کیفی شدن خدمات برنامه های آموزشی مدون طراحی کرده ایم. مجوز مراکز غیردولتی تمدید نخواهد شد مگر این که دوره های خاص آموزشی را در طول دو سالی که مجوز دارند، طی کنند، بدین ترتیب مراکز غیردولتی مجبور هستند با گذراندن این برنامه های آموزشی به روز شوند.
تعرفه های مشاوره در بخش دولتی و غیردولتی چقدر است؛
به طور متوسط در بخش دولتی برای 30 تا 45 دقیقه مشاوره ، 900 تومان و برای بخش خصوصی 9 هزار تومان ، البته این تعرفه فقط برای مراکز غیردولتی زیر نظر سازمان بهزیستی تعریف شده است.
نظارت بر مراکز غیردولتی چگونه است؛
به طور متوسط در طول سال ، 4 بار مراکز مشاوره ای که از سوی سازمان بهزیستی مجوز دارند، مورد نظارت و بازرسی قرار می گیرند و درخواستی که ما از مردم و مراجعه کنندگان داریم ، این است که در صورت مشاهده تخلف در این مراکز حتما_ مورد را به بهزیستی استان اطلاع دهند تا نظارت و کنترل ما بر این مراکز کامل شود.در مراکز غیردولتی ، در هر استان کارشناسان ناظر که مدرک روان شناسی دارند با توجه به "چک لیستی " که در دست دارند، پرونده ها را بررسی می کنند و ممکن است حتی در مشاوره ها حاضر شوند و به کار مراکز نظارت می کنند.
مشاوره تلفنی چه جایگاهی از این سیستم دارد؛
ببینید، مشاوره تلفنی به معنای مشاوره ای که فرد را به نتیجه نهایی برساند نیست ، در واقع با مشاوره تلفنی فرد راهنمایی می شود تا مشکل از حالت حاد و بحران اولیه خارج شود. ممکن است با همان راهنمایی تلفنی مشکل حل شود یا این که به توصیه صدای مشاور فرد نیاز به مراجعه حضوری به مراکز داشته باشد.
چند مرکز صدای مشاور در کشور مشغول به فعالیت هستند؛
در سطح کشور در هر استانی یک مرکز صدای مشاوره با شماره 148 داریم که از سراسر استان می توانند با همین شماره تماس بگیرند.
کیفیت خدمات مراکز مشاوره تلفنی چگونه است؛
از سال 71 که صدای مشاور در تهران شروع به کار کرد تا سال 75 که با شماره تماس 148 فعالیت این مرکز سراسری شد، بیشتر درگیر مشکلات فنی و مخابراتی این مراکز بودیم ؛ ولی در حال حاضر طرحهایی برای ارزیابی کیفی کار این مراکز در دست اجرا داریم. اندازه گیری رضایت این مراکز کار سختی است ، چون تمام اطلاعات و مشاوره تماس گیرندگان به شکل کد و محرمانه انجام می شود. چند ماه است که مشغول به این کار هستیم و امیدواریم تا سال 86 طرح ارزیابی 148 را انجام دهیم. در راستای ارتقای سطح کیفی این مراکز برنامه هایی برای واگذاری آن به بخش خصوصی و گسترش آن داریم.
با توجه به مختلف بودن مشکلات بهداشت روان در مناطق مختلف کشور، نظیر آمار بالای خودکشی یا خودسوزی در برخی مناطق و مسائلی نظیر این موضوع ، آیا تاکنون برنامه ای ویژه برای مشاوره های خاص در این مناطق داشته اید؛
در حقیقت نه ، تاکنون برنامه ای ویژه برای این مناطق نداشته ایم ؛ اما برنامه ای با عنوان ارتقای کیفی مراکز مشاوره داریم که طی آن ، برنامه های آموزشی به صورت مداوم و با توجه به نیازهای بومی منطقه و نیازهای روز جامعه برای مشاوران در نظر گرفته می شود تا در همان زمینه تخصصی و خاص آموزش ببینند. مثلا اگر در استانی اعتیاد زیاد است ، به مشاوران آن استان در زمینه مشاوره همسران معتادان ، آموزش می دهیم.در واقع ما طی یک برنامه نیازسنجی روی چهار گروه شامل مشاوران مراکز، مدیران ارشد سازمان در هر منطقه ، اساتید و هیات علمی مناطق و اطلاعات و آمار مراجعه کنندگان هر منطقه ، نیازهای مشاوره ای هر منطقه را به دست آورده و سعی می کنیم مشاوران را در همان زمینه آموزش دهیم تا اطلاعات آنها به روز و علمی شود.
این برنامه از چه زمانی آغاز شده است؛
از امسال آغاز شده ، البته هنوز اجرایی نشده است.
ابتدای مصاحبه از ضرورت وجود مراکز مشاوره صحبت کردیم ، با این توضیح چرا تعرفه مشاوره در کشور بالاست؛
این مساله مختص کشور ما نیست ، در همه جای دنیا این تعرفه به خاطر سختی کار مشاوره ، تاثیری که روی مشاوران می گذارد و زمان زیادی که مشاوران برای انجام کار می گذارند، نرخ بالایی محسوب می شود.