سرآغاز اخبار کاغذی با «کاغذ اخبار»

با این‌که اغلب کتاب‌های تاریخ مطبوعات، ایجاد صنعت چاپ در ایران را در زمان قاجاریه دانسته‌اند اما کسانی از جمله مهدی محسنیان‌راد، محقق و استاد ارتباطات نیز وجود دارند که با استناد به کتاب‌های تاریخی و... این مهم را به زمان صفویه و تلاش جمعی از ارمنیان اصفهان نسبت داده‌اند. تلاشی که این افراد معتقدند با حمله افغان‌ها به اصفهان و حصر،‌ کشتار و غارت این شهر رد کمرنگی از آن باقی ماند و به تعبیری جوانمرگ و در دل تاریخ دفن شد. همچنین می‌توان منابعی را یافت که حتی تاریخ روزنامه‌نگاری را به پیش از صنعت چاپ نسبت داده‌اند و کوشش‌های هر چند جزئی در زمینه مکتوب کردن و انتشار اخبار را جزو تاریخ مطبوعات و مشخصا تاریخ روزنامه‌نگاری برشمرده‌اند. در این نوشتار اما برآنیم که نگاه تاریخی‌مان به روزنامه‌نگاری را از نقطه اشتراک این نظرها و گمانه‌ها آغاز کنیم و از نخستین روزنامه فارسی زبان بگوییم که در خاک این مرز و بوم به چاپ رسید و شباهت زیادی به آن چیزی داشت که امروز روزنامه می‌خوانیمش.

در عصر محمدشاه، ‌سومین شاه از دودمان قاجار، میرزا صالح شیرازی در قالب هیاتی از سوی دربار برای تحصیل به اروپا رفت و پس از بازگشت، صنعت چاپ را به سوغات آورد و اولین روزنامه‌ را در ایران منتشر کرد؛ روزنامه‌ای که در واقع بی‌نام بود اما متاثر از نام عام آن در انگیسی «کاغذ اخبار» خوانده می‌‌شد. قطعا این اتفاق را می‌توان از مهم‌ترین رخدادهای حکومت 14 ساله محمدشاه قاجار ذکر کرد.

«کاغذ اخبار» نخستین روزنامه به معنای عام آن است اما در واقع ماهنامه‌ای بود که سال‌ها به انتشار خود ادامه ‌داد؛ با وجود این اما تعداد مطالب باقی مانده از آن بسیار محدود است و تنها نسخه‌ای در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. این روزنامه که با چاپ سنگی منتشر می‌شد به لحاظ گرافیک و صفحه‌آرایی با آنچه امروز از این عنوان انتظار داریم فاصله زیادی داشت و تنها تصویر به کار رفته در نخستین شماره آن لوگوی شیر و خورشید به عنوان سر برگ روزنامه بود. از نظر محتوا نیز صفحه نخست به اخبار دارالخلافه طهران می‌پرداخت و صفحه بعد به اخبار ممالک غربیه. این روزنامه با بیش از دو قرن فاصله از چاپ نخستین روزنامه جهان و در حالی در ایران ظهور کرد که جامعه ایران همواره اما کم و بیش اسیر مارپیچ سکوت بود. ناشر و نحوه انتشار این روزنامه خود گواه آن است که در عمل روزنامه، کاغذنوشتی بود در جهت منافع حکومت وقت و چاپلوسی از آن و عملا برای منافع و اطلاع عمومی خنثی. «کاغذ اخبار» به لحاظ سبک نگارش با آنچه امروز روزنامه می‌خوانیمش متفاوت بود. آنچه نگارش این مکتوبه را متمایز می‌کرد علاوه بر سبک نگارش پرطمطراق قاجاری‌اش، آن بود که زیر سایه حکومت خبر منتشر می‌کرد و از همین رو در به کارگیری القاب و وصف سجایای شخص شاه افراط می‌نمود و با وظیفه اصلی روزنامه یعنی قلم زدن در راه روشن‌گری، ‌اطلاع‌‌رسانی و حقوق ملت بیگانه بود. البته هیچ‌گاه داعیه آن را هم نداشت؛ این را می‌توان از اطلاعیه‌ای دریافت که پیش از انتشار اولین شماره‌اش چاپ شد و از تولد آن خبر می‌داد. در این اعلام‌نامه به طور ضمنی چاپ روزنامه، لطفی از الطاف ملوکانه خوانده شده و هدف از انتشار آن تربیت مردم عنوان شده است. این همانی است که پس از آن و در برهه‌های تاریخی مختلف نیز گاه گریبان مطبوعات ایران را گرفته است.