خاستگاه داعش بیرون از مرزهای عراق و سوریه است

دکتر حسن لاسجردی، تحلیلگر مسائل منطقه در گفت‌وگو با جام‌جم به ارزیابی موقعیت داعش بعد از فتح موصل پرداخته است.

با توجه به فتح موصل موقعیت و وضعیت داعش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بعد از فتح موصل به نظر می‌رسد به طور مشخص داعش سرکوب شده و اصطلاحات حکومت یا دولت خودخوانده‌ای که داعش اعلام کرده از بین رفته است. بنابراین در یک نگاه ابتدایی به نظر می‌رسد حکومت خودخوانده داعش در عراق دیگر وجود خارجی ندارد و این نشان می‌دهد همه تلاش‌هایی که نیات داعش برای برپایی یک حکومت در عراق امروز با یک واقعیت مسلم از بین رفته و نابوده شده مواجه است.

آیا همزمان با از بین رفتن تصور برپایی دولت خودخوانده در عراق، تفکر داعش هم از بین رفته است؟ داعش با توجه به وضعیت جغرافیایی و سیاسی عراق و سوریه توانست شکل بگیرد و فعالیت‌هایی را در راستای ایجاد آشوب در منطقه انجام دهد. آیا تصور نمی‌کنید بعد از بین رفتن داعش امکان ظهور دوباره گروه دیگری با تفکراتی مشابه داعش فراهم آید و مثل این گروه تروریستی از حمایت‌های پیدا و پنهان برخی کشورها برخوردار شود؟

با توجه به مجموعه تجربیاتی که ما از منطقه خاورمیانه از حمایت‌ها، ‌پشتیبانی‌ها، اتاق فکر و آشنایی‌هایی که ما از مراکز فکردهنده و جهت‌دهنده داعش داریم به نظر می‌رسد با توجه به فاکتور‌ها و عناصر موجود داعش را همچنان موجودی زنده می‌دانیم، چون پشتیبانی‌ها و حمایت‌ها و جهت‌دهنده‌های داعش همچنان موجود هستند، اما از امروز به بعد داعش می‌توان این را گفت که به هر صورت این سامانه امنیتی و تروریستی که به وجود آمد تا در دل مردم عراق ایجاد رعب و وحشت شود و دولت مستقر در عراق را به چالش وادارند و امنیت این کشور را مورد ضربه قرار دهند و در نهایت دولت مستقر را وادار به پذیرش خواسته‌های سیاسی گروه‌های آشوبگری کنند که بعد از سقوط صدام امکان رشد و نمو پیدا کردند، با این هدف شکل گرفت که اکثریت شیعی که بعد از سقوط صدام امکان تنفس و تشکیل دولت را پیدا کردند مورد صدمه و ضربه قرار گیرد. این عملیات نشان داد اکثریت شیعی به قدرت رسیده توان مبارزه با داعش و گروه‌های تروریستی دیگر را دارد، اما به هر صورت درست است که در پیروزی نظامی افراد تروریست از میدان به در می‌روند اما آن اعتقادات همچنان باقی خواهد ماند.

چه فرضیاتی برای ادامه فعالیت عناصر برجا مانده از داعش می‌توان در نظر گرفت؟

یکی این‌که بسیاری از این افراد که عراقی هستند، بعد از شکست در جنگ سلاح‌های خود را بر زمین خواهند گذاشت و به زندگی عادی خود بازمی‌گردند و البته اگر فرصت دیگری برای اینها پیش بیاید دوباره به همان وضعیت سابق خود یعنی ضربه‌زدن به دولت مستقر باز خواهند گشت. برخی تروریست‌هایی هم که از کشورهای دیگر به عراق آمده‌اند به کشورهای خود مراجعت خواهند کرد. به هر حال جغرافیای سرزمینی عراق راه‌هایی برای گریز و فرار این عده از تروریست‌ها دارد. در این میان گروه‌هایی هم هستند که از کشورهای اروپایی یا از کشورهای منطقه آمدند. آنها هم البته راه بازگشت دارند. در عین حال باید به این سوالات هم توجه کرد که اساسا تفکر داعش کجا شکل گرفته و حامیان گروه‌های تروریستی چه کسانی هستند و چه کسانی کمک کردند داعش از زمین سربرآورد؟ اگر به این سوال مهم پاسخ درستی داده شود می‌توان ادعا کرد راه مبارزه با داعش را خیلی تسهیل کردیم و راحت‌تر به نتیجه خواهیم رسید.

کشورهایی مثل سوریه و عراق چه قابلیت‌هایی به لحاظ سرزمینی یا فضای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی دارند که آن تفکر می‌تواند در صورت بروز و انجام فعالیت از موفقیت‌های نسبی در بدو امر برخوردار باشد و توان تصرف مناطقی از این کشورها را به‌دست آورد؟

هم در رابطه با سوریه و هم در رابطه با عراق به نظر می‌رسد جریان‌های تروریستی که در این کشور رشد و نمو پیدا کردند از امکانات و پشتیبانی‌هایی برخوردار بودند. به این معنا که داعش،‌ جبهه النصره و سایر گروه‌های تروریستی و تکفیری جریاناتی نبودند که صرفا از داخل عراق و سوریه سر برآورده باشند. رهبران،‌ خط‌دهندگان و حامیان این گروه‌های تکفیری و آشوب‌طلب کسانی بودند که در بیرون از عراق زیست می‌کردند. بنابراین وقتی این گروه‌ها را مورد مطالعه قرار می‌دهیم، متوجه می‌شویم هرکدام از این گروه‌ها به یکی از نهادهای قدرت یا ثروت در خارج از عراق وابسته هستند. لذا به نظر می‌رسد بیش از آن‌که ما بخواهیم این گروه‌های تروریستی را برآمده از خاک عراق یا سوریه بدانیم باید آن را رشد و نمو یافته از سرزمین‌های دیگری دانست. برخی افراد در طول دوران حیات خود در این کشورها دچار کمبود، ‌نقصان، ‌تنگناهایی شده بودند و به‌واسطه شکاف‌های اجتماعی که در عراق موجود است گرایش‌هایی در این افراد ایجاد شد که از دولت و قدرت حاکمه عراق فاصله بگیرند و به قدرت دیگری در خارج از مرزهای عراق تکیه کنند که این قدرت خارجی وعده سرنگونی دولت مستقر در عراق و ایجاد شرایط جدید را داده است. در همین راستا جذب برخی افراد در عراق به جریان‌های تروریستی که از وعده حمایت‌های خارجی برخوردار بودند قابل ارزیابی است.

گفت‌وگو: فتاح غلامی