احیای محور مقاومت مولفه اساسی گفتمان سیاست خارجی امام (ره)

گفتمان سیاست خارجی امام خمینی(ره) مبتنی بر احیای تمدن اسلامی و با واسطه عزت‌گرایی و براساس عنصر بسیار مهم بازدارندگی و دفاع وظیفه‌محور و تعامل هدفمند وعزتمندانه با جهان بود. نفی هر گونه روابط سلطه‌گرانه جوهره اصلی گفتمان امام در روابط خارجی است.

محورهای نگاه امام درحوزه سیاست خارجی را می‌توان در این هشت بند صورتبندی کرد:

توجه به دیدگاه‌های مردم

توجه به آرمان‌های الهی - اسلامی

مبارزه باظلم و استکبار

حمایت از مظلومان

رعایت اصول عزت، مصلحت و حکمت

اقتدار اسلامی

احیای تمدن اسلامی

ارائه مدل حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه و مردم‌سالاری دینی

در تبیین گفتمان سیاست خارجی امام خمینی می‌توان از شاخص‌های متعددی یاد کرد که در ادامه به آنها اشاره‌می‌شود.

اسلام سیاسی

امام، اسلام را در دستور کار نظام بین‌الملل قرار دادند و آن را به سرچشمه مسلم اقتدار برای مسلمانان جهان و همینطور حکومت اسلامی تبدیل کردند. در گفتمان امام خمینی، اسلام سیاسی به عنوان یک منبع اعتبار بخش جدید برای تغییرات مثبت درنظام بین‌الملل تعریف گردید. اما مدل حکومت اسلامی را در تئوری و عمل تبیین نموده و محقق ساختند.

صدور انقلاب اسلامی

اندیشه صدور انقلاب، برآمده از آموزه‌های مکتب اسلام و رسالت جهانی آن در راستای گسترش افکار و اندیشه‌های اسلامی است. در زمینه صدور انقلاب نظریه‌های مختلفی بیان شده است از نظر امام، هدف از این کار، انجام تکلیف شرعی برای ترویج اسلام است. از دیدگاه امام خمینی(ره) منظور از صدور انقلاب همان گسترش اسلام اصیل و واقعی است.

حمایت و دفاع از مسلمانان برای تشکیل امت واحده اسلامی

در نگاه امام خمینی(ره) حمایت از مسلمانان به عنوان یک ارزش دینی و اسلامی باید در سرلوحه کارها قرار گیرد و به عنوان یکی از مهم‌ترین وظایف مسلمانان مطرح باشد. اما این حمایت و دفاع از حقوق مسلمانان می‌تواند در چند سطح عملی شود:

نخست، در سطح اُمت و جهان اسلام؛ دوم، پشتیبانی از مسلمانان که در حال مبارزه با استکبار هستند و سوم؛ دفاع از حقوق اقلیت‌های مسلمان در کشورهای غیراسلامی می‌باشد.

نفی‌سلطه‌گری و سلطه‌پذیری با غرب

در بیان این اهداف، امام‌خمینی (ره) می‌فرمایند: «ملت اسلام پیرو مکتبی است که برنامه‌های آن مکتب در دو کلمه «لا تظلمون و لا تظلمون» خلاصه می‌شود». ایشان بیان می‌دارند که زیر بار سلطه نرفتن، متضمن و مستلزم عدم وابستگی به ساختار‌های قدرت سلطه‌گر و نیز عدم تعهد به قدرت‌های مستبد می‌باشد. در بیان این اصل می‌فرمایند: «مسلمانان تحت سلطه کفار نباشند. خدا برای هیچ‌یک از کفار، سلطه بر مسلمانان قرار نداده است و نباید مسلمانان این سلطه کفار را قبول کنند. بنابراین، مهم‌ترین هدف از نفی و نهی دائمی و همیشگی تسلط کفار بر جوامع اسلامی، حفظ عزت و احترام مسلمانان می‌باشد.

معنویت‌گرایی و باور به نصرت الهی

وابستگی به ارزش‌های شهادت و عدالت و باور به قدرت الهی برخاسته از آموزه‌های قرآنی، هنجارهای بنیادین، قدرت اخلاقی در روابط بین‌الملل است.

ظلم‌ستیزی، عدالت‌خواهی و استکبارستیزی

یکی از اهداف انقلاب اسلامی که مستنبط از احکام اسلامی است، نفی نظام سلطه و اتخاذ استراتژی طرد و انقباضی در برابر استعمار و استکبار و ترویج عدالت‌خواهی در سراسر جهان می‌باشد. این امر را می‌توان از ماهیت فراملیتی و فراسرزمینی انقلاب اسلامی هم پی‌جویی کرد که درصدد ترویج و صدور ارزش‌های عدالت‌خواهی و سلطه‌ستیزی می‌باشد. همچنان که امام خمینی(ره) می‌فرمایند: «تکلیف ما این است که با ظلم مبارزه کنیم».

حمایت از مستضعفان و جنبش‌های آزادیبخش

این اصل در واقع مکمل اصل استکبارستیزی و ظلم‌ستیزی است؛ چرا که ارتباط کارکردی بین مبارزه با مستکبران و حمایت از مستضعفان وجود دارد. به‌ عبارت دیگر، شیوه‌های استکبارستیزی دوگانه است: نخست، مبارزه با مستکبران و سلطه‌گرانی که مهم‌ترین عامل استضعاف ملل هستند، دوم، حمایت و پشتیبانی از ملت‌های مستضعف که معلول ناآگاهی از یک طرف و خشونت ساختاری نظام سلطه از طرف دیگر می‌باشد.

تمایز بین ملت آمریکا و دولت آمریکا

امام همواره حساب ملت آمریکا را از دولت زورگوی آمریکا جدا می‌دانستند و همواره اعلام می‌کردند که به هیچ عنوان مقابل ملت آمریکا نیستیم. نگرانی امام از آمریکا، الگوی رفتار استکباری دولتمردان این کشور با ملت‌ها و دولت‌های دیگر بود. دلایل مخالفت امام با دولتمردان و نظام سیاسی- سرمایه‌داری آمریکا برگرفته از اصول ارزش‌های اسلامی و نفی سلطه‌گری است که شامل شش اصل است:

دشمنی آمریکا با انقلاب اسلامی

مخالفت آمریکا با اسلام سیاسی و ناب محمدی

حمایت آمریکا از شاه

سیاست مسلم آمریکا در وابسته کردن کشورها و چپاول ثروت‌ها

عدم رعایت احترام مردم و دولت‌های اسلامی

قابل اعتماد نبودن وعهدشکنی‌های مکرر آمریکا

از نظر امام، اصل «استقلال» با اصل «اقتدار» همراه است. اگر روابط میان دو کشور بر اقتدار و استقلال استوار باشد هیچ وقت رابطه به وابستگی تبدیل نخواهد شد.

حمایت از مردم مظلوم فلسطین

حمایت از آرمان آزادی فلسطین نیز از مصادیق اولویت قرار دادن مصالح امت اسلامی از سوی امام به شمار می‌رود. حمایت‌های ایشان از ملت فلسطین و مبارزه سرسختانه ایشان با رژیم صهیونیستی، در راستای یکی از اصول عمده سیاست خارجی امام(ره) بود.

امام خمینی حمایت از قدس و فلسطین را در چارچوب گفتمانی جریان ضد سلطه در برابر جریان سلطه قرار می‌دهند و با اعلام این که روز قدس، یک روز جهانی است مساله فلسطین را فراتر از مرزهای کشورهای اسلامی بردند و به‌آن جنبه جهانی بخشیدند تا مقاومت فلسطین به عنوان الگوی مقاومت مقابله مستضعفین با مستکبرین در عرصه جهانی خودنمایی کند.

گفتمان امام در حمایت از فلسطین دو محور عمده دارد:

محور مقاومت در برابر صهیونیسم

محور مقاومت در برابر قدرت‌های استکباری

به این ترتیب درک پیام امام در رابطه با آزادی فلسطین و تاکید بر مقاومت، زمینه ساز بیداری اسلامی در منطقه است. آنچه امروز در لبنان، سوریه، بحرین، یمن و در سرزمین‌های فلسطین اشغالی شاهد هستیم، نشان می‌دهد که ملل مسلمان منطقه پیام انقلاب اسلامی را علی‌رغم همه موانع دریافته‌اند و بیدارگری‌های امام خمینی به بار نشسته و بیداری اسلامی شکل گرفته است.

از یاد نباید برد که احیای قضیه فلسطین، اندیشه راهبردی امام در سیاست خارجی و جهان اسلام است. احیای قضیه فلسطین به عنوان مساله محوری امت و دمیده شدن روح اراده در مردم و مقاومت فلسطین و لبنان از تاثیرات مثبت اندیشه‌های اصولی بنیانگذار جمهوری اسلامی و متاثر از اندیشه راهبردی امام در جهان اسلام و سیاست خارجی است.

سخن پایانی

علی‌رغم تغییر و تحولات سریع جامعه جهانی، اندیشه و جهان‌بینی سیاست خارجی امام همچنان راهگشا و هدایت کننده است، چرا که امام با نگاه دقیق به آینده، اصول سیاست خارجی را در مدل حکومتی خود ارائه نمودند.

با نگاهی عمیقتر به گفتمان امام در سیاست خارجی می‌توان دو گونه اهداف آرمان‌گرایانه و اهداف واقع‌بینانه را در آموزه‌های سیاست خارجی امام (ره) مشاهده نمود. لذا در شرایط کنونی در طراحی سیاست خارجی باید به اصل واقع‌گرایی و شناخت مقتضیات و محدودیت‌های روابط بین‌المللی همراه با آرمانگرایی برگرفته از اندیشه‌های بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و تداوم آن در اندیشه‌های مقام معظم رهبری امام خامنه‌ای تکیه کرد.

دکتر حسین امیرعبداللهیان - دستیار ویژه رئیس مجلس در امور بین‌الملل