تراز تجاری کشور بدون احتساب نفت و گاز چقدر است؟

به گزارش شبکه تحلیلگران اقتصاد مقاومتی، طبق آمار گمرک جمهوری اسلامی از تجارت خارجی ایران در سال 95 میزان صادرات کالاهای غیرنفتی با احتساب میعانات گازی با 5/3 درصد افزایش به 9/43 میلیارد دلار رسیده است. همچنین میزان واردات کشور در این مدت با افزایش 2/5 درصدی به 7/43 میلیارد دلار رسیده است. به این ترتیب طبق اعلام گمرک، میزان تراز تجاری کشور در این مدت 240 میلیون دلار بوده است و نشان از مثبت بودن تراز تجاری کشور برای دومین سال پیاپی دارد.

از سال‌ها پیش نفت خام، گاز طبیعی، میعانات گازی و دیگر محصولات ابتدایی از آنها بخش عمده صادرات کشور را تشکیل داده است. مسئولان کشور نیز با مشاهده این روند و درپی تحقق هدف کاهش وابستگی به صادرات نفت و افزایش صادرات غیرنفتی، از سال‌ها قبل آمار صادرات کشور را با در نظر نگرفتن بخش نفت و گاز و با عنوان «غیرنفتی» اعلام کرده‌اند.

بنابراین منظور از صادرات «غیرنفتی» که در بیان مسئولان از گذشته مطرح شده است، درواقع حذف «نفت خام» و «گاز طبیعی» و محصولات ابتدایی آنها از آمار صادرات بوده که در عمل ارزش افزوده چندانی در فرآیند تولید و صادرات آنها ایجاد نمی‌شود و خام‌فروشی است. (درواقع فقط صادرات بدون نفت منظور نبوده و صادرات بدون احتساب خام‌فروشی منابع طبیعی نفت و گاز مدنظر بوده است؛ هرچند در عنوان غیرنفتی گفته شده است).

با این‌حال در آمار صادرات غیرنفتی گزارش شده از سوی گمرک از همان ابتدا، دو بخش «میعانات گازی» و «گاز طبیعی» به طور جداگانه در آمار صادرات کشور لحاظ شده‌اند. علاوه بر این برخی محصولات ابتدایی نفت و گاز نیز در بین کالاهای صادراتی دیده می‌شوند که در عمل از نظر فرآیند تولید و صادرات مانند نفت خام هستند. در نتیجه برای بررسی میزان دقیق‌تر تراز تجاری غیرنفتی کشور لازم است این کالاها از آمار صادرات کشور حذف و بعد از آن تراز تجاری محاسبه شود.

با وجود در نظر گرفتن «گاز طبیعی» در صادرات «غیرنفتی»، میزان واردات این کالا در آمار واردات کشور لحاظ نشده است. ایران سالانه حدود دو میلیارد دلار «گاز طبیعی» از ترکمنستان وارد می‌کند و گاز تولیدی در فازهای پارس جنوبی و دیگر نقاط را به کشورهایی همچون ترکیه، ارمنستان و آذربایجان صادر می‌کند.

همان‌طور که گفته شد آمار صادرات 1/2 میلیارد دلار گاز طبیعی در صادرات «غیرنفتی» کشور لحاظ شده است، اما با وجود این واردات دو میلیارد دلاری این محصول در آمار واردات لحاظ نشده است.

علاوه بر این یکی دیگر از محصولات وارداتی ایران «بنزین» است. طبق گفته مسئولان در سال گذشته به طور میانگین روزانه 12 تا 13 میلیون لیتر بنزین وارد کشور شده است. با توجه به قیمت هر لیتر بنزین در سال گذشته میزان واردات بنزین ایران در حدود دو میلیارد دلار تخمین زده می‌شود. با وجود این واردات این محصول نیز در آمار واردات کشور گزارش نشده است.

با توجه به گزارش نشدن این دو محصول در آمار واردات کالا، به نظر می‌رسد بازهم محصولات دیگری وجود داشته باشند که در آمار واردات گزارش نشده‌اند. با این حال حتی در صورت صرف‌نظر از دیگر کالاهای گزارش نشده و با افزودن میزان واردات همین دو کالا به واردات کشور، تراز تجارت خارجی کشور به حدود منفی چهار میلیارد دلار می‌رسد.

در ادامه به محاسبه تراز تجاری «غیرنفتی» کشور با همان مفهومی که در ابتدای گزارش توضیح داده شد (بدون در نظر گرفتن صادرات نفت و گاز طبیعی و محصولات اولیه حاصل از آن) پرداخته می‌شود. گفتنی است از آنجا که محاسبه تراز تجاری غیرنفتی مدنظر است، در آماری که از این به بعد برای واردات کالا در نظر گرفته می‌شود، میزان واردات «گاز طبیعی» و «بنزین» لحاظ نشده است.

برای محاسبه تراز تجاری غیرنفتی کشور، می‌توانیم در سطح اول آمار صادرات «میعانات گازی» و «گاز طبیعی» را از صادرات حذف کرده و بعد از آن تراز تجاری را محاسبه کنیم.

طبق آمار گمرک جمهوری اسلامی از آمار تفکیکی بخش‌های صادراتی، از صادرات 9/43 میلیارد دلاری در سال گذشته، 3/7 میلیارد دلار سهم صادرات میعانات گازی، 1/2 میلیارد دلار سهم گاز طبیعی، 3/14 میلیارد دلار سهم محصولات پتروشیمی و 2/20 میلیارد دلار سهم سایر کالاها بوده است.بنابراین در آمار صادرات «غیرنفتی» کشور در سال گذشته، حدود 4/9 میلیارد دلار سهم «میعانات گازی» و «گازطبیعی» بوده که چه از نظر فرآیندهای تولیدی و چه از نظر فرآیندهای صادراتی در عمل تفاوت چندانی با «نفت خام» ندارند. با در نظر نگرفتن «میعانات گازی» و «گاز طبیعی»، صادرات کشور در سال 95 معادل 5/34 میلیارد دلار بوده است که در مقایسه با سال 94 بیش از 3 درصد کاهش داشته است. علاوه بر این تراز تجاری «غیرنفتی» کشور در حدود منفی 2/9 میلیارد دلار خواهد بود که در مقایسه با سال گذشته بیش از 3/3 میلیارد دلار منفی‌تر شده است.

با این‌ حال در بین محصولاتی که به عنوان «محصولات پتروشیمی» و «سایر کالاها» گزارش شده محصولاتی وجود دارد که به وضوح جزو فرآورده‌های ابتدایی نفت خام و گاز طبیعی هستند؛ محصولاتی همچون گازهای نفتی مایع شده (پروپان، بوتان و...)، فرآورده‌های ابتدایی نفت خام، قیرنفت و دیگر محصولات مشابه که ذیل عنوان کلی «سوخت‌های معدنی» دسته‌بندی می‌شوند.

این محصولات درواقع فرآورده‌های ابتدایی نفت و گاز هستند که بدون ایجاد ارزش افزوده در داخل کشور و با قیمتی بسیار ارزان به دیگر کشورهای جهان صادر می‌شود.در پایان لازم به ذکر است که این مساله، مربوط به دولت فعلی نبوده و اتفاقی است که در نوع ارائه آمار از مدت‌ها پیش بوده است. حرف اصلی آن است که با تکیه بر این آمار نمی‌توان از قدرت تجاری و صادراتی کشور دیدگاه درستی پیدا کرد و برای این مهم باید در نوع ارائه آمار توسط گمرک و سازمان توسعه تجارت تجدیدنظر شود.