فاجعه منا اقتصاد عربستان را از درون نابود می‌کند

در کنار تراژدی نفتی ریاض، سال گذشته فاجعه منا باعث شد تا اقتصاد این کشور دوباره با خطر روبه‌رو شود، چراکه برخی کشورهای آسیب‌دیده از آن فاجعه، تصمیم به قطع فرآیند اعزام حجاج گرفته‌اند.

از یاد نباید برد که تنها ایران سالانه حدود 600 هزار نفر را برای حج عمره و 100 هزار نفر را برای حج تمتع به مکه و مدینه اعزام می‌کرد که برای هر نفر در بخش عمره حدود دو میلیون و 200هزار تومان و 10میلیون تومان برای تمتع پرداخت می‌شد. این ارقام البته جدای از خریدهای ایرانی‌ها از بازار عربستان بود. حجاج ایرانی از معدود حاجیان ثروتمند در حج به شمار آمده و بازارهای حج معمولا تکیه بر ریال‌هایی داشت که حاجیان ایرانی در این کشور خرج می‌کردند. با یک حساب سرانگشتی می‌توان دریافت که در کمترین میزان، سالانه حدود 66میلیارد دلار از حجاج ایرانی به اقتصاد عربستان تزریق می‌شد و با تحریم ایران، اقتصاد عربستان با چالش جدی روبه‌رو شده است.

در همین رابطه با دکتر ابراهیم ارزاقی، استاد دانشگاه و اقتصاددان درباره فاجعه منا و اقتصاد عربستان به گفت‌وگو نشسته‌ایم. او معتقد است بی‌کفایتی آل‌سعود در اداره حج، اقتصاد این کشور را از درون متلاشی کرده و توانایی مدیریتی در سایر بخش‌های اقتصادی را نیز مختل کرده است.

با توجه به اعتیاد حاکمان سعودی به نفت، کاهش قیمت در این بازار، عملا اقتصاد عربستان را با چالش روبه‌رو کرده است. در کنار این، جنگ‌افروزی ریاض در کشورهای مختلف، بر چالش‌های اقتصادی این کشور افزوده است. شما فکر می‌کنید چشم‌انداز پیش‌روی ریاض در حوزه‌های اقتصادی چیست؟

همان‌طور که اشاره کردید، مشکلات اقتصادی عربستان ریشه در نفت دارد و این مشکلات تنها معطوف به چند سال اخیر نیست. کاهش شدید قیمت نفت در سال 1998 (میلادی) ضربه شدیدی بر اقتصاد عربستان سعودی زده بود که سبب شد محصولات عمده داخلی به میزان 11درصد کاهش یابد و کمبود بودجه به 3/12 میلیارد دلار برسد. سال 1999 (میلادی) به‌دلیل قیمت کم نفت، دولت برنامه‌هایی را برای کاهش هزینه آگهی کرد و بخش بیشتری را از اقتصاد به بخش خصوصی سپرد. کمبود آب و رشد سریع جمعیت، تلاش‌های دولت را برای خوداتکایی در زمینه کشاورزی محدود کرده‌است. از سوی دیگر هزینه‌های عربستان بسیار زیاد است و برای این‌که کشورهای عربی دیگر را همراه خود کند دلارهای زیادی را خرج می‌کند. همچنین سطح فزاینده بیکاری شهروندان عربستان (حدود 32درصد) می‌تواند چالش جدی را برای سازگار شدن اقلیت‌ها با جامعه به وجود آورد.

آیا این کشور توانسته صدمات ناشی از کاهش قیمت نفت را در بودجه خود جبران کند؟

خیر. عربستان سعودی که به‌صورت اساسی بر صادرات نفت متکی است، در آستانه فروپاشی خطرناکی قرار گرفته است. مصرف نفت در عربستان برابر با مصرف نفت در آلمان است که سه برابر عربستان جمعیت دارد ولی اقتصاد آلمان پنج برابر اقتصاد عربستان است. هشدارها درباره وضع مصرف نفت در داخل عربستان این پیش‌بینی را ایجاد کرده که ریاض به دلیل افزایش مصرف نفت داخلی سال 2040 به وارد کننده نفت تبدیل خواهد شد. مصرف نفت در این کشور با رشد هشت درصدی روبه‌رو است. این نرخ از معیارهای جهانی بسیار بالاتر است. چنین وضعی باعث می‌شود عربستان جایگاه خود در بازار نفت را از دست بدهد.

فاجعه منا چه تاثیری در اقتصاد این کشور گذاشت؟

عربستان سعودی از بزرگ‌ترین قطب‌های گردشگری دینی است. به دلیل واقع شدن کعبه در این کشور، بسیاری از مسلمانان جهان، به عربستان سفر می‌کنند. بر اساس یک بررسی که با پیش‌بینی حضور حدود دو میلیون مسلمان در مراسم حج سال 2014 در مکه صورت گرفته، حج، درآمد زیادی را نصیب این کشور کرده است. اما عربستان بارها ثابت کرده که لیاقت اداره امور حج را ندارد و کشورهای اسلامی خواستار خروج حاکمیت عربستان از اداره حج شده‌اند. به نظر می‌رسد اگر امور حج توسط کشورهای اسلامی از طریق یک شورای مرکزی اداره شود قطعا وضعیت بهتری پیدا خواهد کرد و مسلمانانی که قصد زیارت به این کشور را دارند با برنامه‌ریزی کامل و همچنین امنیت می‌توانند سفر کنند. اکنون کشورهایی مانند ایران حج را به حالت تعلیق درآورده‌اند و این اتفاق باعث می‌شود تا اقتصاد این کشور از ریشه دچار مشکل شود. قیمت نفت که با سیاست آمریکایی کاهش پیدا کرد، حالا هم کاهش درآمدهای حج دلیل دیگری شده تا اقتصاد این کشور تا سال‌های سال نتواند روی پای خود بایستد. ممکن است که حج و نفت درآمدهای زیادی را نصیب این کشور کند، اما به همان اندازه هزینه‌های عربستان بالاست.

جالب است هزینه‌هایی که به آن اشاره دارید احتمالا بیشتر معطوف به جنگ‌طلبی سعودی‌هاست. چرا با این اقتصاد متزلزل، عربستان همچنان دلارهای نفتی را خرج بی‌ثباتی منطقه می‌کند؟

بله، عربستان یک کشور بی‌کفایت است و درآمدهایی که به سختی به دست می‌آورد را برای گروه‌های تکفیری هزینه می‌کند. این پول‌هایی که از مسلمانان شیعه و سنی برای ضد‌اسلام خرج می‌شود اکنون گریبان خود عربستان را با بی‌کفایتی‌های مختلف گرفته است. پادشاه عربستان رابطه تنگاتنگی با آمریکا دارد و کشورهای غربی نیز کمک‌های شایانی ـ مانند فروش اسلحه ـ به این کشور می‌کنند تا بتوانند با ارتش اجاره‌ای که در اختیار دارند در جنگ‌هایی که به راه انداخته ـ مانند یمن ـ پیروز شود هرچند این موضوع بعید به نظر می‌رسد. فاجعه منا باعث شده تا اقتصاد این کشور از درون نابود شود و کشورهای اسلامی را بر آن دارد تا یک تصمیم جدی برای جهان اسلام بگیرند. همان‌طور که رهبر معظم انقلاب بارها روی این موضوع تاکید فرمودند که فاجعه منا نباید فراموش شود و پیگیری کشورهای اسلامی را در مجامع بین‌المللی می‌طلبد.

محمدحسین علی‌اکبری/ روزنامه نگار