همدلی در ماه رمضان موجب کاهش ارتکاب جرم می‌شود

در کنار این عوامل اولیه پارامتر‌ها و شرایطی ایجاد می‌شود که این شرایط به نوعی موجب باروری و زایش رفتار‌ها در انسان می‌شود. یعنی به نوعی موجب تقویت عوامل و کار آمدی و کارآیی آنها خواهد شد که در علوم جنایی به آن شرط یا عوامل ثانوی می‌گویند.

از لحاظ انسان‌شناسی جنایی، همه انسان‌ها به نوعی آمادگی ارتکاب جرم را دارند. یعنی هر انسانی مستعد آن است که یک مجرم یا زندانی باشد، اما شرایط زندگی می‌تواند از این اتفاق جلوگیری کند یا انسان را به سمت آن سوق دهد.

جرم به‌عنوان یک واکنش دفاعی در انسان شکل می‌گیرد، اما ظهور و بروز آن منوط به بستر‌های ثانوی است که به حاصلخیزی استعداد‌های جنایی دامن می‌زند.

با بروز عوامل ثانوی در انسان، احتمال بیشتری دارد که فرد دست به جرم و جنایت بزند. حال در کنار این عوامل بارورکننده، عوامل تسهیل‌کننده هم داریم که به‌عنوان تقلیل عوامل اولیه نقش‌آفرینی می‌کنند. این عوامل تسهیل‌کننده در صورت ایجاد، موجب می‌شود عوامل اولیه قدرت‌زایش خود را از دست بدهند و فاقد کارایی شوند.

برای درک بهتر از این دو عامل بازدارنده و تقویت‌کننده رفتار‌های جنایی بهتر است بگوییم عوامل تقویت‌کننده شرایطی هستند مثل گرمای هوا، حوادث طبیعی یا غیرطبیعی ناگوار، شرایط ویژه و استرس‌زا و...

به عنوان مثال شخصی را در نظر بگیرید که کارگر یک کارخانه است و حقوق کمی ‌دارد. درآمد این فرد کفاف زندگی‌اش را نمی‌دهد. خانواده این فرد از نظر مالی به او وابسته‌اند. حال اگر این فرد از کار اخراج شود و بیکار بماند در شرایطی قرار می‌گیرد که استعداد بروز رفتار‌های جنایی در او زیاد می‌شود.

برای توضیح دادن عوامل تضعیف‌کننده نیز به رفتار‌های مختلفی می‌توان اشاره کرد که یکی از آنها باور‌هایی است که ایمان را بالا می‌برد و روح را تعالی می‌بخشد. در اینجا می‌توان گفت فرهنگ، تربیت خانوادگی و مسائل اعتقادی و دینی نقش بسیار مهمی‌را در بازدارندگی فرد از ارتکاب به جرم ایفا می‌کنند.

به‌عنوان مثال می‌توان افرادی را نمونه قرار داد که در شرایط بسیار بد مالی قرار دارند ولی اعتقادات و عزت نفس‌شان به آنها اجازه نمی‌دهد که حتی یک لحظه هم به دزدی فکر کنند یا مدیرانی که در موقعیت‌های بالا قرار دارند و براحتی می‌توانند از موقعیت خود سوءاستفاده کنند ولی با امانت‌داری و ایمان، به صورت سالم به کار خود ادامه می‌دهند.

این عوامل دسته اول و دوم بیشتر به روحیات و روان و فرهنگ فرد ارتباط دارد و می‌تواند موجب حمایت فرد شود یا او را به راه گناه براند. در این میان می‌توان به مولفه‌هایی مانند اعیاد مذهبی یا زمان‌های خاص که به قاعده باید موجب تقویت قدرت مقاومت و قوه ایمان شود اشاره کرد که یکی از این زمان‌های خاص ماه رمضان است.

این زمان‌ها به شخص اجازه می‌دهند تا از زندگی روزمره و استرس‌های همیشگی دور شود و به اصل زندگی فکر کنند. ماه رمضان موجب گریز از جرم می‌شود. در این ماه به ما مسلمانان توصیه می‌شود که گوش، شکم و چشم‌مان روزه‌دار باشد. همین عوامل خود موجب کم شدن گناه می‌شود. گناه که نباشد جرم و جنایت هم کمتر می‌شود.

ما باید الگویی داشته باشیم تا از این آموزه‌های دینی که باعث رشد و تعالی جامعه می‌شوند به‌صورت حساب شده و دقیق استفاده کنیم. نباید اجازه دهیم که جرم و جنایت فقط در ماه رمضان یا محرم و صفر کمتر باشد. جامعه آرمانی ما جامعه‌ای است که تشنج و جنایت نداشته باشد. دست یافتن به چنین جامعه‌ای امکان‌پذیر نیست مگر با استفاده از دین به صورت یک الگوی مناسب در جامعه و فراگیر کردن آن با مدیریت صحیح.

امیدوارم در این‌گونه ایام باارزش، زمینه رفتار سالم در جامعه به وجود آید.

نجفی توانا - استاد دانشگاه و جرم‌شناس