زنان چه مواقعی می‌توانند درخواست طلاق کنند

عسر و حرج چیست؟

«عسر» و «حرج» کلمات عربی و به معنای سختی و عذاب است؛ در اصطلاح به کسی می‌گویند که به واسطه شرایط زندگی در وضعیتی قرار گرفته که ادامه زندگی برای وی میسر نیست. برای مثال در زندگی مشترک زناشویی، زن ممکن است به واسطه اعتیاد، فقر، ترک انفاق، رفتارهای نامتعارف یا هر اقدام دیگر از سوی مرد، به حدی در شرایط سختی یا همان «عسر و حرج» قرار بگیرد که ادامه زندگی مشترک برای وی امکان پذیر نبوده و هر طور شده بخواهد عطای زندگی مشترک را به لقای آن ببخشد.

البته در تعریف قانونی «عسر و حرج» در تبصره ماده 1130 قانون مدنی آمده است که «عسر و حرج عبارت است از به وجود آمدن وضعیتی که ادامه‌ زندگی را برای زن با مشقت همراه ساخته و تحمل آن مشکل باشد.» در ادامه قانونگذار برخی مصادیق عسر و حرج را نام برده که در صورت احراز توسط دادگاه، زن به استناد آن می‌تواند الزام مرد به طلاق را درخواست کند.

موارد عسر و حرج در قانون

در قانون حمایت از خانواده، اشاره‌ای به موارد تحقق عسر و حرج از سوی زن نشده است، اما در مواد 1129 و 1130 قانون مدنی، مصادیقی از عسر و حرج زن از سوی قانونگذار پیش‌بینی و تقنین شده است.

اولین مورد از این مصادیق، ترک زندگی خانوادگی توسط مرد حداقل به مدت شش ماه متوالی و یا نه ماه متناوب در مدت یک سال بدون عذر موجه است. در صورتی‌که مرد برای مدت طولانی که البته در قانون شش ماه متوالی یا نه ماه متناوب ذکر شده برود و خبری از وی نباشد، در این صورت، زن برای خروج از این بلاتکلیفی و شرایط سخت، می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند.

دومین مورد، اعتیاد مرد به یکی از انواع مواد مخدر و یا ابتلا وی به مشروبات الکلی است که به اساس زندگی خانوادگی خلل وارد آورد. در این خصوص باید توجه داشت که صرف اعتیاد مرد، نمی‌تواند مانعی برای درخواست طلاق باشد بلکه ابتدا زن باید الزام مرد به ترک اعتیاد را درخواست کند و در صورت عدم الزام مرد یا بازگشت مجدد وی به اعتیاد پس از ترک یا عدم امکان ترک به واسطه اعتیاد شدید، زن می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند.

سومین مورد هم محکومیت قطعی مرد به حبس پنج سال یا بیشتر است. اگر شوهر زن به زندان بیفتد به طور طبیعی امکان سرپرستی خانوار و تامین مایحتاج خانواده را نخواهد داشت. از آنجا که در حبس‌های زیر پنج سال و بر اساس عمومیات قانون مجازات اسلامی، مرد با گذشت بخشی از محکومیت می‌تواند آزاد شود و به دامان خانواده بازگردد، قانونگذار ملاک در این خصوص را محکومیت زوج به حبس پنج سال یا بیشتر قرار داده است تا زن در اثر حبس طولانی زوج به عسر و حرج نیفتد و بتواند زودتر خود را نجات دهد.

چهارمین مورد، ضرب وشتم یا هرگونه سوءرفتار مستمر مرد است که عرفاً با توجه به وضعیت زن قابل تحمل نباشد. اگر شوهر به اصطلاح «دستِ بزن» داشته باشد، زن می‌تواند از شوهر شکایت کیفری و در صورت ایراد جراحت تقاضای دیه کند. به طور کلی در مرتبه اول از شوهر تعهد گرفته می‌شود که دیگر مرتکب چنین رفتارهایی نشود اما اگر گوش مرد به این حرف‌ها بدهکار نباشد، در این صورت زن می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند.

پنجمین موردی که قانون به آن اشاره کرده، ابتلای مرد به بیماری‌های صعب‌العلاج روانی یا ساری یا هر عارضه‌ صعب‌العلاج دیگری است که زندگی مشترک را مختل کند. برای مثال اگر مرد دیوانه شده یا به بیماری مهلکی مانند ایدز مبتلا شود، در این صورت زن برای پیشگیری از بیماری یا در امان ماندن از عواقب خطرناک ادامه زندگی مشترک می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند؛ البته دراین موارد بیماری مرد باید به تائید پزشکی قانونی رسیده باشد.

ششمین مورد هم ترک انفاق از سوی مرد است. بر اساس ماده 1129 قانون مدنی «در صورت استنکاف شوهر از دادن نفقه و عدم امکان اجرای حکم محکمه و الزام او به دادن نفقه، زن می‌تواند برای طلاق به حاکم رجوع کند و حاکم شوهر را اجبار به طلاق می‌کند.»

جدای از این شش مورد که در قانون آمده است، اگر مورد یا شرایط دیگری باشد که شرایط زندگی را برای زن سخت کرده باشد، زن با اثبات این شرایط می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند. برای مثال در حادثه‌ای که در مشهد برای خانمی به نام اعظم رخ داده و شوهر این زن، وی و فرزندانش را در اتاقی حبس و شکنجه کرده بود، از جمله مواردی است که با نظر دادگاه می‌تواند مصداق عسر و حرج باشد.

پیش‌بینی موارد عسر و حرج در سند نکاحیه

‌فراتر از آنچه در قوانین به عنوان مصادیق عسر و حرج آمده سند نکاحیه در قالب 12 بند به عنوان شروط ضمن عقد قید شده است که در صورت تحقق هریک از آنها، زن به وکالت از شوهر می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند. در واقع مواردی مانند تجدید فراش از سوی مرد، عدم اشتغال به شغل آبرومند، سوءمعاشرت مرد یا عقیم بودن مرد که در قانون به عنوان عسر و حرج پیش‌بینی نشده به عنوان شرط ضمن عقد آمده است تا با امضای آن، مرد به زن وکالت بدهد که در صورت تحقق هریک از این موارد، زن وکیل شوهر در تقاضای طلاق باشد.

شاهرخ صالحی کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی