نورشناسی در‌ گذر زمان

نظریه ابن هیثم درباره نور و دید به طور مستقیم از نظریه‌هایی که پیش از آن در دوران باستان یا دوران اسلامی ارائه شده بود، نتیجه گرفته نشده است و به آنها شباهتی ندارد. نظریه کلی ابن‌هیثم درباره نور و دید در کتاب المناظر او آمده است. المناظر، معروف‌ترین کتاب ابن‌هیثم شامل هفت مقاله است و نسخه‌های متعددی از آن در کتابخانه‌ها وجود دارد. ابن‌هیثم اجسام را به دو نوع اجسام کثیف (اجسام تاریک) و نورانی تقسیم می‌کند. منظور از اجسام روشن همان چشمه‌های نور است که امروزه در فیزیک نور می‌شناسیم و اجسام کثیف اجسامی است که هیچ نوری از خود ندارد و به واسطه چشمه‌های نور می‌شناسیم.

ابن‌هیثم آزمایشی برای نمایش سیر مستقیم نور طراحی کرده بود. این آزمایش برای انتشار نورهای عرضی در اجسام تاریک طراحی شده است. علم نورشناسی از یونانیان آغاز شد و دانشمندان اسلامی در تلفیق و ترکیب نظریه‌های آنان نقش اساسی داشتند. هرچند در این آزمایش داده‌هایی مبنی بر اثبات انتشار نور به خط مستقیم بیان نشده است، اما ابن‌هیثم با استفاده از استدلال‌های هندسی و تشابه‌ مثلث‌ها، آنچه را که در ابتدای آزمایش فرض کرده بود، به اثبات رساند.

مهسا تولائیان

* پژوهشگر تاریخ علم، موزه علوم و فناوری