اخلاق، مقررات فنی و تبعات فناوری

در حالی که علم در دوران مدرن به دنبال کشف حقیقت بود، تکنولوژی‌هایی که از پس آن پدیدار شد به دنبال سلطه بر طبیعت بود. طبیعتی که به زودی به جولانگاه هوس‌های انسان تبدیل شد. این زیاده‌خواهی تا به امروز ادامه دارد و طراحی‌های انسان، به روی سرمایه و سلطه متمرکز شده است. در همین حال انسان در طرح‌هایش، حفظ طبیعت یعنی محل آرامش و سکونت موقتش را در محاسبات کمتر در نظر می‌گیرد.²

در حالی که اخلاق پزشکی از مدت‌ها قبل با بحث‌هایی نظیر اوتانازی، سقط جنین و تغییر جنسیت، یک نظام آکادمیک مستقل را برای خود شکل داده است؛ درباره پژوهش در زمینه مخاطرات ناآگاهی از تبعات منفی تکنولوژی نظیر آلایندگی‌ها، حوادث و درجه خودمختاری تکنولوژی چنین اقدامی صورت نگرفته است. به عنوان نمونه به طور کلی در دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی ایران، رشته‌ای با نام اخلاق تکنولوژی یا مطالعات تکنولوژی یا فلسفه تکنولوژی به صورت مستقل وجود ندارد. مقالات و کتب منتشر شده در فلسفه اخلاق درباره این حوزه بسیار کم سخن گفته‌اند. بخصوص این که در سنت فلسفه تحلیلی از ارائه رویکردی مشخص درباره اخلاق تکنولوژی اجتناب شده است. این از جمله نقدهایی است که به سنت تحلیلی وارد است؛ با این که چند مقاله پژوهشی درباره فرااخلاق محاسباتی به رشته تحریر در آمده است. فیلسوفان سنت قاره‌ای قرن بیستم روی مطالعات تکنولوژی از منظر بدبینانه متمرکز شده‌اند و تکنولوژی را تهدیدی برای زندگی معنادار انسان تلقی کرده‌اند. در حالی که این رویکرد تک‌بعدی است و فقط یک جنبه ماجرا را می‌بیند. این حقیقت دارد که تکنولوژی می‌تواند زندگی ما را بدتر کند در حالی که همزمان می‌تواند زندگی ما را بهتر هم بکند. خیلی ساده و آسان است‌ با این استدلال تکنولوژی را رد کنیم و آن را پس بزنیم. پیچیده‌تر این است اگر بپذیریم بیشتر حقیقت دارد که تکنولوژی فراهم‌کننده بسیاری چیزهای خوب و بسیاری چیزهای مشکل‌دار است.

این پرسش هم مطرح است که چگونه می‌توانیم در مورد پذیرش یک تکنولوژی خاص که دارای مخاطرات نامعلوم ویژه‌ای است ارزیابی و قضاوت کنیم؟ و آیا باید آن تکنولوژی را عرضه کنیم یا خیر؟ در مدیریت ریسک یک راه استانده برای ارزیابی درباره پذیرش یک تکنولوژی ویژه، محاسبات ریسک با استفاده از روابط احتمالاتی چندمتغیره به عنوان پیامدهای ناخواسته و سپس کاربرد تحلیل فایده ـ هزینه یا فایده این ریسک است. اما بازهم پرسش‌های بسیاری در این حوزه مطرح هستند. آیا بررسی تعادل بین منافع و مخاطرات تکنولوژی، جایگزین‌های مناسب را در زمان پیچیدگی تحلیل مشخص می‌کند؟ ملاحظات مقررات اخلاقی در قضاوت در مورد پذیرش ریسک تکنولوژی چیست؟ آیا بررسی هزینه ـ فایده محور بهترین روش پژوهش برای تصمیم‌‌گیری است یا ما به ملاک‌های دیگری هم نیازمندیم که به آسانی قابل دخالت نیستند؟ ریسک تکنولوژی ابعاد اخلاقی دارد که روا‌ن‌شناسان، فیلسوفان، جامعه‌شناسان و دین‌شناسان باید در مورد پاسخ به آنها اقدام کنند. در عین حال در نهایت در گفت‌وگویی که بین این یافته‌های علمی ـ فلسفی و ارزش‌های دینی صورت می‌گیرد، موارد قابل تأمل دیگری را هم باید در نظر گرفت.³ در تکنولوژی مربوط به سامانه‌های انرژی و پرتوهای الکترومغناطیسی که در پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند این بحث‌ها به طور جدی مطرح است.

از طرف دیگر متأسفانه سیاستگذاری‌های عمومی در رویکردهای فن‌سالارانه (تکنوکراتیک) دغدغه‌های اخلاقی را کمتر دخالت می‌دهند. تکیه بر قواعد و مقررات فنی اخلاقی تصویب‌شده ارگان‌ها و سازمان‌ها هم برای پاسخگویی به پرسش‌های مطرح شده کافی نیست. افراد و اشخاص باید به توسعه نگاه اخلاقی خود و به کارگیری آن اهمیت دهند و دائم این پرسش را از خود و دیگران مطرح سازند که «آنچه ایمن است چقدر از خطر محفوظ مانده است؟» در این زمینه باید نسبت به گسترش پژوهش‌ها به صورت مطالعات موردی تکنولوژی‌ها و شرایط ویژه‌شان اهتمام شود. تکنولوژی به صورتی فراگیر است که در بهترین حالت ابزاری است که ما آن را کنترل می‌کنیم تا زندگی‌مان را بهبود بخشیم و در بدترین حالت، تکنولوژی فرآیندی است که به صورت غیرقابل پیش‌بینی می‌تواند در مقابل مخترعان و مبدعانش عمل کند. این بستگی به ما دارد که انتخاب کنیم چگونه با تکنولوژی کنار بیاییم.

البته ‌ باید نقش اخلاقیات را در برخورد با تکنولوژی ارتقا بخشیم. از طرفی با توجه به این که نظام‌های فنی حقوقی، نظام‌های مقررات فنی و روابط بین ایشان جهت اجرای استانده‌های فنی در به کارگیری، طراحی، تولید و کنترل کیفی تجهیزات و ابزار فنی هستند؛ نقش بررسی و تحلیل انتقادی ابعاد مختلف و متنوع نظام‌های فنی حقوقی معاصر از دیدگاه مهندسانی که تمایل دارند حرفه خود را در فضایی مسئولانه نسبت به اخلاق و جامعه اجرا کنند برای خوب بودن انسان اثرگذار است.

البته این فقط مهندسان نیستند که چنین دغدغه‌ای دارند. کسانی که می‌خواهند در جهت مثبت از طریق حرفه شغلی خود در این موضوع ایفای نقش کنند بر تأثیرات نظام فنی حقوقی معاصر بر خوب بودن انسان اشاره می‌کنند. در حال حاضر به دلایل متعدد چنین آرمانی مبنی بر شرایط مقررات فنی برای خوب بودن انسان دچار اختلال شده است. این نقص به وسیله جنبه‌های خاصی از قانونگذاری‌های فنی و مقررات طرح‌ها اتفاق افتاده است. چند مورد قابل ذکر از این اختلالات عبارتند از: محرمانه‌بودن مقررات و دستورالعمل‌های فنی در یک شرکت یا سازمان فنی و مهندسی، مسئولیت‌های قانونی شرکت یا سازمان فنی و مهندسی و مسئولیت‌ها در سازمان‌های فنی سلسله مراتبی.

نشانه‌هایی از این جهت که مقررات ممکن است به منظور هدایت مسئولانه مهندسان در حفاظت اخلاقی و اجتماعی پیامدها تغییر کنند وجود دارد. با این حال بعضا ممکن است مهندسان به صورت ناخواسته یا ناآگاهانه به اجرای طرح‌هایی اقدام کنند که نوع خاصی از زندگی را به جامعه تحمیل کند. مهندسان آینده باید در مطالعات خود با استفاده از دانش پایه و اطلاعاتی که نیاز است زمینه بررسی نقش واقعی مقررات فنی که امکان توجه به جنبه‌های اخلاقی و اجتماعی مهندسی و تکنولوژی را دارند، فراهم آورند. این نیازمند توجه نظام مند و مطالعات انتقادی عملکرد نظام مقررات فنی شامل پایه‌های اخلاقی و نقد و بررسی چگونگی عملکرد نظام مقررات فنی است. سازمان‌های مهندسی باید نقش نقادانه خود را در نظر عمومی و در تصمیمات و بحث‌های سیاستگذاری به طور هدفمند در رابطه با مقررات و مشکلات اجتماعی تکنولوژی ایفا کنند تا مشخص شود «آیا یک تکنولوژی خاص برای انسان مفید است یا خیر؟» و همیشه در نظر داشته باشند که «مهندسان خوب نیازمند دستورالعمل‌های خوب هستند.»

امید است با در نظر گرفتن موارد فوق‌الذکر، انجمن‌ها و اصناف خدمات فنی و مهندسی، سیاستگذاران عمومی و مهندسان ناظر شرکت‌ها و سازمان‌های کارفرما و سرمایه‌گذار نسبت به بررسی دستورالعمل‌ها و مقررات فنی با توجه به دغدغه‌های اخلاقی در رابطه با تکنولوژی اقدام نمایند و پژوهش‌ها در این زمینه افزایش یابد.

پا‌نوشت‌ها:

1ـ آیه شریفه 14 سوره­ کهف و آیه­ شریفه­ 5 سوره الصافات

2 ـ لویی پ. پویمان، اخلاق زیست‌محیطی، ترجمه زیرنظر منصوره شجاعی، نشر توسعه، تهران، ‌1384

3ـ هادی صمدی، مجاری شناخت و ضرورت گفت‌وگوی علم و الهیات، مجله­ ذهن، شماره­ 25، تهران، بهار 1385