بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان

کتاب «بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان(سلام الله علیهم)» تحقیقی است برای پاسخ به پرسش‌های یادشده که به همت حجت‌الاسلام یداللَّه مقدّسی تألیف شده و از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده تاریخ و سیره اهل‌بیت (سلام‌الله علیهم) حوزه علمیه قم منتشر ‌شده است. مؤلف با بازکاوی منابع متقدم و متأخر و با تأکید بر منابع کهن تاریخی، حدیثی، فقهی و جغرافیایی؛ حتی با مراجعه به برخی دست‌نوشته‏های کهن تاریخی و حدیثی، به پاسخ پرسش‏های پیش گفته در سه محور: سال، ماه و روز آن برآمده است.

این کتاب در مقایسه با نوشته‏های همسان برجستگی دارد و به لحاظ گزینه‏های پیش‌رو، نخستین نگاشته در این موضوع و در نوع خود بی‏رقیب است. گزینه‏هایی از قبیل: نگاه پژوهشی، فراگیر بودن آن نسبت به تمام​ چهارده معصوم‏(سلام الله علیهم)، تتبع و تفحص در مآخذ و منابع کهن و مصادر میانی و متاخر، ارزیابی منابع و مستندات نقل‌ها، تحلیل و نتیجه‏گیری​ در تحقیق این اثر محور کار بوده است.

برجستگی و امتیاز این پژوهش

امتیاز این پژوهش را در مقایسه با نگاشته‏های دیگر می‌توان چنین بیان کرد:

1. این تحقیق، فقط به تاریخ (سال، ماه و روز) تولد و شهادت چهارده معصوم‏(سلام الله علیهم) پرداخته و از بررسی دیگر بخش‏های زندگی آن ‌بزرگان چشم پوشیده است. این پژوهش در بخش تولد، درباره مکان تولد این بزرگان و در بخش شهادت درباره سبب شهادت و مرقد آنان نیز به صورت کوتاه مطالبی ارائه می‏کند.

2. مولف در این جُستار با جستجوی گسترده در منابع کهن شیعیان و اهل سنت و بررسی تطبیقی مطالب در میان دو دسته منابع یادشده، درباره دیدگاه برگزیده درخصوص سال، ماه و روز تولد و شهادت آن بزرگان، استدلال اجتهادی کرده و نظر خود را به صورت تخصصی و شفاف نشان داده که در مواردی مخالف قول مشهور است. این ویژگی در بسیاری از نگاشته‏های مشابه، کمرنگ بوده یا دیده نمی‏شود.

3. در این پژوهش پس از بررسی دیدگاه‏ها و انتخاب یکی از آنها، تمام​ گزارش‏های دیگر با مستنداتش​ برای اطلاع رسانی، ثبت شده است.

4. این نقل‏ها در این تحقیق به لحاظ استناد و گاهی به لحاظ اعتبار سند، ارزیابی گسترده شده‏اند که در نگاشته‏های دیگران؛ جز در موارد اندک و گذرا، به آن اقدام نشده است.

5 . نسبت به شواهد و قرینه‏های همسو که می‏توان در دستیابی به نتیجه​ به آنها توجه کرد، پژوهش گسترده در منابع مربوط انجام گرفته که این گستردگی، ویژه این پژوهش است.

6 . ثبت تاریخ تولد و شهادت معصومان‏‏(سلام الله علیهم) در این تحقیق با تاریخ شمسی و میلادی هماهنگ و منطبق شده است.

7. این پژوهش فقط یک اثر وقایع‏نگاری نیست؛ بلکه با رویکرد تحلیلی و با تحقیق و پژوهش گسترده در منابع کهن، درباره موضوع خود استدلال کرده است. این در حالی است که بسیاری از نگاشته‏های مشابه، جنبه وقایع‏نگاری دار​د.

8. مولف در این بررسی​از شیوه میان رشته‏ای در نقد و پذیرش گزارش‏ها بهره گرفته است؛ به این صورت که دوگونه گزارش موجود (منتسب به معصومان‏ «سلام‌الله علیهم» و منتسب به دیگران) درباره این موضوع را در حد امکان از دو منظر رجالی - فقهی و تاریخی به تناسب بررسی کرده است و با لحاظ معیار‌هایی چون مستند بودن یا نبودن نقل‏ها، تعارض گزارش‏ها و حل آن از راه بررسی اعتبار نگارندگان یا راویان یا قانون اصولی اطلاق و تقیید‌، توجه به خطای نسخه‏برداران، توجه به حوادث همزمان و توجه به رویه تاریخیِ تقدیم منبع متقدم بر متأخر، مستند قوی‏تر را ترجیح داده است.

انتخاب این روش به این جهت است که در بررسی گزارش‏های مربوط به معصومان(س) نمی‏توان به هر روایت و نقلی بسنده کرد و هر مطلبی را به آنان نسبت داد؛ بلکه در حد امکان باید مطلب را سنجید و با مستندات قوی آن را پذیرفت.

ساختار کتاب

این کتاب در 15 قسمت تنظیم شده که قسمت یکم آن مقدمه و 14 قسمت دیگر در14 فصل درباره تاریخ یادشده معصومان‏(س) است و در هر فصل نیز، تاریخ یک معصوم در دو گفتارِ تولد و شهادت او بررسی شده است؛ چنان‌که از امام دوم به بعد، درباره سبب شهادت وی نیز تحقیق شده است. این کتاب از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

سیدجواد میرخلیلی / جام جم