راه طولانی اختلاف نسل‌ها، از پدرسالار تا امروز

تحلیل و تفسیر شخصیت‌های این آثار و نحوه مناسباتشان می‌تواند الگویی از اشکال مختلف اختلاف نسلی را به ما نشان بدهد.

در سریال راه طولانی که بتازگی از شبکه یک سیما پخش شد، توقعات بیش از حد فرزندان قهرمان (مرتضی امیری با بازی رضا کیانیان) گره اصلی را شکل می‌دهد.

پدر زندگی ساده و معمولی دارد، اما دو فرزند دختر و پسر بلندپروازند و پدر را مجبور به اجاره خانه‌ای بزرگ و لوکس می‌کنند. آنها سطحی از رفاه را طلب می‌کنند که در توان پدر نیست. بنابراین شکاف بین دو نسل قدیم و جدید بیشتر بر سر مسائل اقتصادی شکل می‌گیرد. پدر و فرزندانش که در دوفضای جداگانه بزرگ شده‌اند، تعریف متفاوتی از لذت‌های زندگی دارند و همین اختلاف نظر یک زندگی آرام را تا مرز سقوط و فروپاشی پیش می‌برد.

سریال سقوط یک فرشته نیز-که سال گذشته پخش شد ـ اختلافات نسلی را از جنبه‌ای دیگر مورد بررسی قرار داد. در این اثر فاصله ایجاد شده بین سارا (خاطره اسدی) و پدر سارا (حاج حبیب با بازی مسعود رایگان) را در بستر داستانی دینی و معنوی روایت می‌کند. سارا دختری امروزی و مدرن است که در خانواده‌ای مذهبی بزرگ شده. او هیجان و شتاب را دوست دارد، اما پدرش فردی آرام و بی‌هیجان است. اوج تمایلات روحی سارا در سکانس بام تهران نمایان می‌شود که چگونه از دیدن عملیات پرش از ارتفاع هیجان‌زده می‌شود.

علاوه بر این سارا دوست دارد پوشیدن رنگ‌های شاد را تجربه کند، اما پدرش نظر و دیدگاه دیگری درباره نحوه پوشش دخترش دارد.

در سریال فاصله‌ها‌ تفاوت نظام ارزشی پدر و پسر برجسته می‌شود و کارگردان نشان می‌دهد دو نفر از دو نسل راجع به مسائل متنوع دیدگاه‌های مختلفی دارند. پسر (شاهرخ استخری) رابطه با فردی از جنس مخالف را یک دوستی ساده توصیف می‌کند و پدر (دانیال حکیمی) از شنیدن این حرف برآشفته می‌شود.

پدر در یکی از سکانس‌ها ظاهر دوست پسرش را مسخره می‌کند و می‌گوید: «موهات رو باد اینجوری کرده؟»

در سریال فاصله‌ها‌ می‌بینیم که شیوه پدر برای اصلاح رفتار پسرش نیز شیوه مناسبی نیست و به همین خاطر اصرارهای پی‌درپی‌اش راه به جایی نمی‌برد. پدر لحنی آمرانه دارد و فقط به پند و نصیحت و اندرز اکتفا می‌کند. او سعی در ایجاد رابطه‌ای دوستانه با پسرش ندارد و به همین خاطر نصیحت‌هایش کارساز نیست. نقطه قوت فاصله‌ها این است که حکم اخلاقی صادر نمی‌کند و هر یک از دو شخصیت پدر و پسر را با تمام ویژگی‌های مثبت و منفی‌شان بازنمایی می‌کند. از نظر پسر رازداری و امانتداری دو ارزش اخلاقی مهم محسوب می‌شود، اما پدر بیشتر روی مسائلی چون کسب روزی حلال و عبادت تاکید دارد.

در این سریال مساله اختلاف نسل‌ها بین دو برادر دهه شصتی و دهه هفتادی هم خودش را نشان می‌دهد.

در سریال قدیمی پدرسالار،‌ پدر (با بازی محمدعلی کشاورز) شخصیتی مستبد و خودخواه تصویر شده است. او استقلال فرزندانش را به رسمیت نمی‌شناسد و می‌خواهد ناظر و آگاه بر همه امور جزئی خانواده‌اش باشد.

عروسی که میل شدید به استقلال دارد و نمی‌خواهد زیر سایه اسدالله زندگی کند، مقابل پدرشوهر مستبد ایستادگی می‌کند. این اثر در دهه 70 روانه آنتن شد و اولین سریالی بود که قصه اختلاف نسل‌ها را به دنیای سریال‌های تلویزیونی کشاند. عروس کوچک خانواده (با بازی کمند امیرسلیمانی) نماینده نسل جوانی بود که زیر بار حرف زور نمی‌رفت و می‌خواست جنس دیگری از زندگی‌کردن را تجربه کند.

خانه قدیمی پدرسالار در آن سریال، نماد سنت‌هایی بود که اسدالله بر آن تاکید داشت. در پایان داستان دو طرف ماجرا به همدیگر نزدیک شدند و راه سومی را برای زندگی انتخاب کردند. اعضای خانه همه در یک آپارتمان جمع شدند تا هم عروس خانواده به آرزویش برسد و هم به نظام ارزشی پدر خدشه‌ای وارد نشود.

الگوی پدر مستبد بعدها در سریال ستایش‌ نیز در قالب شخصیت حشمت فردوس (با بازی داریوش ارجمند) تکرار شد. جالب آن‌که هر دو سریال قصه‌شان را در بستر اتفاقات دهه 60 روایت می‌کردند و در هر دو مردان نسل قدیم شخصیت‌پردازی شبیه به هم داشتند.

در تمام سریال‌های مورد اشاره اختلاف نسل‌ها بین پدر و فرزندانش (چه دختر و چه پسر) تصویر شده است و هیچ اثری تاکنون این موضوع را بین مادران و فرزندان واکاوی نکرده است. در بیشتر سریال‌ها مادران نقش میانجی دارند که می‌خواهند بین دو طرف صلح و آشتی برقرار کنند. از طرف دیگر هر چه سریال‌ها امروزی‌تر می‌شوند، دامنه موضوعات مورد اختلاف بین دو نسل تنوع و گستردگی بیشتری پیدا می‌کند. اگر اختلاف اسدالله و عروسش بر سر سکونت در یک خانه بود، امروز با شخصیت‌هایی از دو نسل مواجه هستیم که بر سر جزئی‌ترین مسائل زندگی همچون نوع تفریح، پوشش، کسب و کار، دخل و خرج و... با هم اختلاف نظر دارند.