منابع آبی نامتعارف، دارایی فراموش شده

جوامع مختلف سعی کرده‌اند تا با بهبود کمیت و کیفیت منابع آب موجود، از آنها به بهترین نحو جهت تامین نیازهای روبه افزایش استفاده کنند. در مناطق خشک راه‌های جدیدی برای تامین نیازهای آبی در کنار صرفه‌جویی در مصرف آب مورد نظر قرار گرفته‌اند. به منابع فراهم شده از این روش‌ها، منابع آب نامتعارف گفته می‌شود. این منابع یا از جهت روش استحصال یا منبع مورد استفاده نامتعارف محسوب می‌شوند. از جمله روش‌های استحصال نامتعارف استفاده از آب شیرین کن‌ها و باروری‌ ابرهاست که معمولا نیاز به هزینه‌های بالایی دارد. منابع نامتعارف تامین آب شامل آب باران، آب‌های لب‌شور، استفاده مجدد از فاضلاب و پساب کشاورزی، شهری و صنعتی و باز چرخانی آب می‌باشد.

هرکدام از این منابع در مناطق مختلف با توجه به خصوصیات اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی می‌تواند برای تامین بخشی از نیازهای آبی بویژه در بخش کشاورزی که مصرف‌کننده بیش از 90 درصد منابع آب است، مورد استفاده قرار بگیرد. به عنوان نمونه در کشور ژاپن بیش از 70 درصد فاضلاب تولیدی شهرها دوباره یاحتی چند باره مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از آب باران در مناطق مختلف دنیا و آسیا برای احیای منابع آب زیرزمینی استفاده می‌شود. این روش به نسبت ارزان بوده و در مناطق مختلف می‌تواند با توجه به نیازها، مشخصات زمین‌شناسی و شرایط اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد.

از فاضلاب تصفیه شده در بسیاری از کشورها، بخصوص خاورمیانه، برای مقاصد مختلف استفاده می‌گردد. استفاده اصلی این منابع برای آبیاری فضای سبز شهری و اراضی کشاورزی و نیز فرآیند خنک کردن در صنعت می‌باشد. همین‌طور از این منابع می‌توان برای تغذیه آبخوان‌ها استفاده کرد.

با توجه به شرایط جغرافیایی کشورمان، دسترسی به منابع عظیمی از آب‌های نامتعارف، بویژه آب‌های شور و لب ‌شور وجود دارد که در صورت استفاده از فناوری‌های استحصال مناسب می‌توان از آنها به عنوان یک منبع مهم در تامین آب برای مقاصد مختلف استفاده کرد.

حجم منابع آب شور و لب شور سطحی در ایران بیش از 12 میلیارد مترمکعب برآورد شده است. این مقدار بیش از 60 برابر حجم آبی است که می‌توان از سد کرج تامین کرد. همچنین پساب کشاورزی کشور حدود 30 میلیارد مترمکعب در سال است که نزدیک به 30 درصد حجم آب مصرف سالانه کشور است.

فاضلاب شهری که حجم سالانه تولیدی آن در آینده نزدیک به 4 میلیارد مترمکعب می‌رسد، می‌تواند برای رفع برخی از نیازهای محیط شهری مانند آبیاری فضای سبز به کار رود و حجم بالای تقاضای آب شهری را کاهش دهد.

این آمار و واقعیت ها بیانگر آن است که ظرفیت ها و پتانسیل های آبی کشور بسیار بیشتر از آن چیزی است که تصور می شود و تنها مساله مهم در این میان نحوه بکارگیری این منابع و چگونگی استفاده از ظرفیت های پنهان آبی کشور است؛ چرا که در صورت بهره برداری غیر صحیح از منابع نامتعارف ، ممکن است منابع آبی متعارف کشور با مشکلاتی مواجه شود.

شاهرخ محمودی/ کارشناس منابع آب