عاشقانه‌ای موفق برای نوجوانان

من آدم آهنی شدم از مجموعه کتاب‌های شکوفه انتشارات امیرکبیر است که سال گذشته به عنوان کتاب شایسته تقدیر چهارمین جایزه ادبی پروین برگزیده شد، این مجموعه شعر هفته گذشته به سرای اهل قلم آمد تا نقد و بررسی شود.

در این نشست که مدیریت آن را حامد محقق بر عهده داشت، مصطفی رحماندوست شاعر مطرح کودک و نوجوان که با شعر «صد دانه یاقوت» در ذهن همه ما ماندگار شده نیز حضور داشت و درباره من آدم آهنی شدم صحبت کرد.

در ابتدای نشست، بابایی درباره زمان سرایش شعرهای این مجموعه و انگیزه‌اش از این کار توضیح داد و گفت: شعرهای من آدم آهنی شدم را از میان کارهایی انتخاب کردم که در فاصله سال‌های 85 تا 87 سروده بودم. من فکر می‌‌کنم نیازی نیست درباره شعرها توضیح بیشتری بدهم، شعر همیشه خودش را توضیح می‌دهد و چیزی باقی نمی‌گذارد، درباره شعرهای من هم همین طور است و هر شعری حس درونی من و حال و هوایم در زمان سرایش را نیز نشان می‌دهند. یکی از نکاتی که همیشه درباره مجموعه شعرهای کودک و نوجوان مورد توجه قرار می‌گیرد شکل کتاب و تصویرگری آن است که البته اهمیت خاصی هم در برقراری ارتباط با این گروه سنی دارد. محقق از رحماندوست درباره شیوه کتاب‌سازی و تصویرگری این مجموعه شعر سوال کرد و او پاسخ داد: مجموعه شعر من آدم آهنی شدم زمانی منتشر شد که شعر نوجوان بلاتکلیف بود و تلو تلو می‌خورد، این مساله، تصویرگری، شکل ظاهری کتاب و حتی اشعار این مجموعه را تحت تاثیر قرار داد.

او همچنین اظهار کرد: بدون تردید اگر قرار بود این مجموعه شعر الان منتشر شود در قطعی دیگر یا تصویرگری متفاوتی به صورت دو رنگ منتشر می‌شد تا نوجوان بتواند ارتباط بهتری با آن برقرار کند اما فراموش نکنیم این کتاب در زمانی منتشر شد که شعر و نقاشی کتاب نوجوان در حال تعریف متقابل از یکدیگر بودند.

شاعر «زیباتر از بهار» افزود: تعداد اشعار منتشر شده در این مجموعه کم است و در انتشارات هم همه معتقد بودند نباید این مجموعه منتشر شود، اما من رگه‌هایی در آن دیدم که به نظرم برای تعریف هویت شعر نوجوان نیاز بود. پس از انتشار هم مجموعه موفق شد نظر نوجوانان را به خود جلب کند، این موضوع به من گفت که اشتباه نکرده‌ام و باید به مسیرم ادامه بدهم.

بابایی در این مجموعه شعر، اقدام جالب دیگری هم داشته است. در اغلب مجموعه شعرهای نوجوانان، قالب چهارپاره به کار گرفته می‌شود، اما این شاعر جوان از قالب نیمایی استفاده کرده است. رحماندوست درباره این مساله گفت: تا پیش از این مرسوم بود شاعران از قالب چهارپاره برای سرودن شعر نوجوان استفاده می‌کردند، اما خانم بابایی نشان داد که در سرودن شعر نوجوان، در قالب نیمایی راحت‌تر و تواناتر است و مخاطب نیز بخوبی با این قالب ارتباط برقرار می‌کند.

این شاعر در ادامه، توجه به حس‌های عاطفی کوچک و عاشقانه را از جمله امتیازات این مجموعه بیان کرد: شعرهای این مجموعه، از نظر تنوع وزن و نگاه خاص به زندگی، مناسب گروه سنی نوجوان است. به عنوان مثال شعر من آدم آهنی شدم پر از تمثیل‌های زیباست و یکی از کارهای موفق عاشقانه برای نوجوانان محسوب می‌شود.

رحماندوست سپس به بررسی فراز و فرودهای شعر نوجوان ایران در گذر سال‌ها پرداخت و در آغاز توضیح مختصری درباره فعالیت‌های محدود شاعران این عرصه پیش از پیروزی انقلاب داد و درباره شرایط فعلی نیز گفت: شعر کودک و نوجوان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی چندان جدی نبود و جز چند شاعر معدود در این عرصه شاهد فعالیتی نبودیم. پس از پیروزی انقلاب هم ماجرای جنگ تحمیلی اتفاق افتاد و فضا برای شعر کودکان تنگ شد، اما شعر نوجوان توانست در این دوره موفق باشد.

رحماندوست یادآور شد: در این دوره، نوجوان، مینیاتوری است از بزرگسال که به جبهه می‌رود و درگیر مسائل بزرگسالی شده، پس نه عاشق می‌شود و نه عواطف نوجوانی را دارد، بلکه درگیر حال و هوای آن زمان است، با پایان یافتن جنگ این نوع از شعر نوجوان رنگ می‌بازد و در بلاتکلیفی عمیقی قرار می‌گیرد. من هم به عنوان شاعر این عرصه نمی‌دانستم برای نوجوان چه شعری بگویم و بلاتکلیف بودم.

وی در ادامه این شعر را از کتاب من آدم آهنی شدم برای حاضران قرائت کرد:

زیر گنبد کبود‌‌‌/‌‌‌ طعم خنده‌های کوچکم‌‌‌/‌‌‌ تلخ تلخ بود‌‌‌/‌‌‌ من‌‌‌/‌‌‌ رفته‌ رفته آدم‌آهنی شدم‌‌‌/‌‌‌بوی تند مرگ پخش شد‌‌‌/‌‌‌ توی بند‌بند پیکرم‌‌‌/‌‌‌ بی‌دلیل‌‌‌/‌‌‌ دیدم از سکوت ‌‌‌/‌‌‌ درد می‌کند‌‌‌/‌‌‌ قوطی سرم....

شاعر مجموعه «درسی برای گنجشک» درباره این شعر گفت: سرودن از عشق برای نوجوانان بسیار دشوار است، نه می‌شود برایشان از عشق لاهوتی گفت و نه از عشق جسمانی یا انواع دیگر عشق که مربوط به دنیای بزرگسالی است، بلکه باید بتوانی با زبان، بیان و عواطف خودشان با آنها حرف بزنی، به همین علت معتقدم من آدم آهنی شدم عاشقانه بسیار موفقی است.

رحماندوست شعر «شهید» را نیز یکی از شعرهایی دانست که به جای پرداختن به مفاهیم تکراری درباره شهید و شهادت، مفهوم شهادت سهروردی‌وار را برای نوجوانان بازگو کرده است و سعی می‌کند به مخاطب ارزش جهاد با نفس و مقاومت دربرابر آن را نشان دهد.

وی شعر شهید را نیز خواند: بی‌جهت بزرگ شد‌‌‌/‌‌‌ توی خاک سینه‌ام‌‌‌/‌‌‌ قلب کوچکی که دوست داشتم‌‌‌/‌‌‌ سبز شد در آن‌‌‌/‌‌‌ یک گیاه گوشت‌خوار‌‌‌/‌‌‌ آن گیاه را من نکاشتم‌‌‌/‌‌‌ اعتراف می‌کنم ولی‌‌‌/‌‌‌ پشت میله‌های ترس ماندم و‌‌‌/‌‌‌ دست روی دست خود گذاشتم...