موزه‌ای به‌ جای ‌مانده از‌ فرهنگ ‌وقف

این موزه برخلاف قدمتش، آنچنان که بایسته و شایسته است، در میان مردم شناخته شده نیست؛ با این حال یکی از موزه‌های فعال شهر تهران است که توانسته در سال گذشته از سوی «ایکوم» عنوان بهترین موزه ایران را به خود اختصاص دهد.

این موزه همچنین در زمره نخستین موزه‌های موقوفی ایران نیز قرار دارد که از سوی «حاج حسین ملک» در سال 1316 شمسی وقف آستان امام رضا(ع) شده است.

این موزه از سال 1316 تا 1375 به مدت نزدیک به 60 سال در محل منزل مسکونی مرحوم «حاج حسین ملک» برپا بوده است که این خانه قدیمی و زیبا نیز خود در زمره آثار ثبت شده در فهرست آثار ملی قرار دارد؛ خانه قاجاری زیبایی که زمانی محل زندگی خاندان ملک بوده است.

ساختمان جدید موزه ملی ملک در خیابان امام خمینی(ره) تهران نیز از محل موقوفات حاج حسین ملک ساخته و کار بنای آن ‌از سوی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۶۴ آغاز شد و در سال ۱۳۷۵ به بهره‌برداری رسید.

موزه ملی ملک، دارای نمایشگاه‌های دائمی مختلفی است که نمایشگاه سکه، آثار هنری، تمبر، فرش، آثار هنری لاکی، آثار اهدایی عزتملک ملک(فرزند واقف)، نقاشی‌های کمال‌الملک و کتابت و نگارگری از آن جمله است.

در مجموعه سکه این موزه حدود 3 هزار قطعه سکه و مدال ایرانی دیده می‌شود که قدیمی‌ترین آنها مربوط به سده 6 پیش از میلاد می‌شود و جدیدترین سکه‌های آن نیز مربوط به دوران پهلوی است. سکه‌هایی متعلق به یونان، جانشینان اسکندر، امپراتوری بیزانس، خلفای اسلامی و امپراتوری عثمانی از دیگر سکه‌های به نمایش درآمده در این مجموعه است.

مرحوم ملک که به جمع‌آوری آثار هنری نقاشی نیز بسیار علاقه‌مند بوده است، مجموعه‌ای از آثار نقاشی هنرمندان زمان خود را نیز گردآوری کرده است که در این مجموعه تابلوهای نقاشی هنرمندان بزرگ نقاش و نگارگر ایران در دوره قاجار یعنی کمال‌الملک غفاری، لطفعلی صورتگر، هادی‌خان تجویدی و همچنین آثاری از برخی نقاشان اروپایی به نمایش گذاشته شده است.

بخش دیگری از این موزه به نمایش آثار هنری لاکی اختصاص یافته است؛ در این مجموعه 86 قطعه قلمدان، قاب آینه و سرچسبدان به نمایش درآمده است که ویژگی این آثار، نقاشی‌های گل و مرغ بسیار زیبای روی این وسایل است که زمانی کاربردی بوده‌اند و قدمت برخی از این آثار به حدود 300 سال می‌رسد.

همچنین نخستین تمبرهای منتشر شده در ایران و جهان را نیز می‌توانید در مجموعه تمبر این موزه ببینید. در این مجموعه از موزه، هزاران قطعه تمبر به نمایش درآمده است.

موزه ملی ملک از تنوع بسیار زیاد آثار موزه‌ای برخوردار است، بنابراین نسبت به هنر فرش و قالیبافی ایرانی نیز بی‌تفاوت نبوده و 34 تخته قالی و قالیچه نفیس از نقاط مختلف ایران را در مجموعه فرش خود گردآوری کرده است که البته برخی از این فرش‌ها نیز مورد استفاده خاندان ملک بوده است.

گویا فرهنگ بسیار زیبای وقف در خاندان ملک موروثی است چرا که «عزتملک» فرزند مرحوم حاج حسین ملک نیز در سال 1385 بخشی از وسایل و آثاری را که در اختیار داشت به این موزه اهدا کرد.

این آثار شامل تابلوهای نقاشی قاجاری، نسخه‌های خطی، قلمدان، سرقلیان و آثار لاکی است که در مجموع شامل 47 اثر مختلف می‌شود.

بخشی از گنجینه موزه ملک نیز به نگهداری آثار منحصر به فرد خوشنویسان بزرگ ایران اختصاص دارد که آثار هنرمندانی چون یاقوت مستعصمی، علیرضا عباسی، میرعماد، احمد نیریزی، درویش عبدالمجید، میرزا غلامرضا اصفهانی، و شاه محمود نیشابوری، علاءالدین تبریزی و... را می‌توانید در این موزه از نزدیک ببینید.

موزه ملی ملک دارای یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های کتب خطی ایران است که با داشتن حدود 19 هزار عنوان نسخه خطی نفیس و کمیاب، توانسته خود را در زمره یکی از شش گنجینه بزرگ نسخ خطی ایران جای دهد.

در این کتابخانه بیش از 70 هزار کتاب چاپی فارسی و عربی، 3400 جلد کتاب چاپ سنگی، بیش از 640 عنوان نشریه ادواری در 4000 مجلد و حدود 8000 جلد کتاب به سایر زبان‌ها وجود دارد که بخش عمده‌ای از کتاب‌های چاپی آن از جمله نخستین کتاب‌های چاپی ایران است که به پیش از سال 1320 هجری شمسی بازمی‌گردد.

کتابخانه موزه ملی ملک تنها منحصر به کتاب‌های اهدایی آن نیست و طبق وقف‌نامه، با خرید کتاب‌های خطی و چاپی از محل عواید موقوفات ملک، به طور پیوسته در راستای هر چه غنی‌تر شدن آن گام برداشته است.

فاطمه حامدی‌خواه