کابوس پایان بارداری ناخواسته با روش‌های خطرناک

آنچه باعث نگرانی می‌شود این است که به دلیل غیرقانونی‌بودن این عمل،‌ اغلب سقط‌ها در مکان‌های غیربهداشتی و توسط افراد غیرمتخصص صورت می‌گیرد که می‌تواند حیات فرد را به مخاطره بیندازد.

برای اطلاع از این موضوع کافی است کمی در سطح شهر جستجو کنید. در مدت زمان کوتاهی می‌توانید نشانی مکان‌هایی را که عمل سقط غیرقانونی انجام می‌دهند به دست آورید. این مکان‌ها می‌تواند در یکی از اتاق‌های به ظاهر بهداشتی و مجهز در بالای شهر تا اتاقی در یک زیرزمین قدیمی در محله‌های جنوب شهر باشد. نرخ آنها نیز از 500 هزار تومان تا بالای 2 میلیون تومان متفاوت است و این بستگی به بودجه فرد دارد. در واقع چنانچه فردی مشکل مالی داشته باشد،‌ نباید انتظار یک متخصص، اتاق شیک و کاملا بهداشتی و استریل را داشته باشد بلکه حتما سر از یک زیرزمین نمور در خواهد آورد که عمل سقطش را هم قابله‌ای بی‌سواد انجام می‌دهد. یعنی باید جانش را کف دستش بگذارد و به آنجا برود.

اغلب مشتریان سقط غیرقانونی شامل زنان و دخترانی می‌شوند که دچار حاملگی ناخواسته شده‌اند. برخی از این زنان به دلیل مشکلات مالی یا روحی توانایی بزرگ کردن بچه را ندارند و تعدادی هم شامل زنان و دخترانی می‌شود که به دلیل حاملگی نامشروع، می‌خواهند به هر شکل ممکن از شر ناخواسته‌ای به نام بچه راحت شوند و به همین دلیل تن به هر نوع عملی برای سقط می‌‌دهند. غافل از عواقبی که ممکن است تا آخر عمر گریبان آنها را بگیرد یا حتی عوارضی که می‌تواند حیات آنان را تهدید کند و نهایتا منجر به مرگ شود.

امروز در بسیاری از کشورها، قوانین خاصی برای ختم حاملگی پیش‌بینی شده و اغلب این نوع سقط‌ها را سقط درمانی (Therapeutic abortion) می‌نامند در حالی که این واژه همیشه با سقط قانونی مترادف نیست. در برخی کشورها، سقط به صورت آزادانه انجام می‌شود و هر زنی حق دارد بدون نیاز به اثبات دلایل پزشکی برای انجام سقط اقدام کند، حال آن که چنین سقطی را نمی‌توان سقط درمانی نامید.

و اما در بعضی کشورها و از جمله کشور ما، قبل از صدور مجوز سقط، باید وجود بعضی بیماری‌ها به اثبات برسد و البته لازم به ذکر است که تعداد این بیماری‌ها در کشورهای مختلف متفاوت است. جالب است بدانید قسم‌نامه بقراط انجام سقط را به کلی برای پزشکان ممنوع ساخته است. این مساله در بیانیه 1948 ژنو تاکید شده ولی در بیانیه 1970 اسلو تغییر داده شده و به پزشکان اجازه می‌دهد که در موارد مجاز طبق قانون کشور خود به انجام سقط اقدام کنند.

در کشور ما نیز پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فقط در مواردی که سلامت جسمی مادر و در موارد اندکی سلامت روحی وی در خطر باشد از اندیکاسیون‌های مادری (موارد مجاز مادری جنینی)‌ استفاده می‌‌شود.

در سال 82 اندیکاسیون‌های مادری و جنینی (مانند ژن تالاسمی ماژور در جنین)‌ سقط جنین توسط کمیته سقط جنین سازمان پزشکی قانونی کشور تعیین شد و به تصویب رئیس قوه‌قضاییه رسید. مطابق این دستورالعمل درخواست صدور مجوز سقط درمانی تنها در ادارات کل پزشکی قانونی مراکز استان‌ها و با دستور مقام قضایی یا درخواست زوجین با معرفی‌نامه پزشک معالج قبل از 4 ماهگی مورد پذیرش قرار می‌گیرد. معرفی‌نامه پزشک باید شامل عکس بیمار، مشخصات شناسنامه‌ای به جهت احراز هویت، تشخیص بیماری و روش تشخیصی آن باشد. همچنین نتایج آزمایش‌های پاراکلینیک نیز باید ارائه شود. اگر سقط به دلیل اندیکاسیون‌های جنینی توصیه‌ شده باشد باید حداقل 2 نوبت سونوگرافی توسط پزشک صورت گرفته باشد و چنانچه سقط به دلیل اندیکاسیون‌های مادری باشد، لازم است که علاوه بر یک نوبت سونوگرافی برای تعیین سن حاملگی، 2 مشاوره تخصصی در تایید تشخیص بیماری صورت گیرد.

در صورتی که زن باردار به هریک از بیماری‌های زیر دچار شود، طبق قانون مجوز سقط برایش صادر می‌شود.

1 ـ هر بیماری دریچه‌ای قلب که به نارسایی قلبی همراه با تنگی نفس شدید منجر می‌شود.

2 ـ هر نوع بیماری حاد قلبی غیر از کرونر که همراه با تنگی نفس شدید باشد. از قبیل میوکاردیت و پریکاردیت (التهاب عضله قلب و پرده اطراف قلب)‌.

3 ـ سابقه بیماری کاردیو مایوپاتی دیلاته در حاملگی‌های قبلی (یک نوع نارسایی قلبی پیشرفته)‌.

4 ـ افراد مبتلا به سندرم مارفان در صورتی که قطر آئورت صعودی این افراد بیش از 5 سانتی‌متر باشد.

5 ـ افراد مبتلا به سندرم آیزن هنگر که یک سندرم قلبی ـ تنفسی شدید است.

6 ـ کبد چرب حاملگی، واریس مری GradeIII (درجه 3)‌، سابقه خونریزی از واریس مری و هپاتیت اتوایمون غیرقابل کنترل.

7 ـ نارسایی کلیه و فشار خون غیرقابل کنترل با داروهای مجاز در دوران حاملگی.

8 ـ هر بیماری ریوی اعم از آمفیزم، فیبروز، کایفواسکولیوز (یک ناهنجاری ستون مهره‌ها)‌.

9 ـ ابتلا به ویروس HIV که وارد مرحله ایدز شده باشد.

10 ـ لوپوس غیرقابل کنترل با درگیری یک ارگان ماژور و اسکولیت‌ها زمانی که ارگان‌های ماژور درگیر باشند.

11 ـ پسوریازیس شدید و عمومی بدن و ملانوم نوع پیشرفته که باعث خطر جدی جانی برای مادر شود و همچنین پمفیگوس ولگاریس.

12 ـ تشنج‌هایی که به رغم درمان چنددارویی، مقاوم به درمان باشد.

13 ـ MSهایی که بیمار Disable شده باشد.

14 ـ میاستنی‌گرا و در مراحل پیشرفته به شرط این که خطر جانی جدی برای مادر داشته باشد.

15 ـ انواعی از بیماری‌های مغزی مثل ALS که با حاملگی تشدید یافته و برای مادر خطر جدی داشته باشد.

زمانی به سقط کلمه غیرقانونی را می‌توان اطلاق کرد که حاملگی بدون کسب مجوز قانونی و به‌صورت ارادی خاتمه پیدا کند. حتما شما هم شنیده‌اید که سقط غیرقانونی در کشور ما و البته در بیشتر کشورها جرم بزرگی محسوب می‌شود و این جرم نه‌تنها شامل حال زن باردار می‌شود بلکه برای پزشک یا فردی که در آن دخالت داشته نیز مجازات‌های انضباطی و حرفه‌ای نیز در نظر گرفته‌شده است.

از عواملی که باعث می‌شود خانمی اقدام به سقط غیرقانونی کند می‌توان به ناخواسته بودن حاملگی، شکست روش‌های جلوگیری از حاملگی، بارداری حاصل از روابط نامشروع، تشخیص دیرهنگام بیماری‌های جنینی‌ (بعد از 4 ماهگی)‌ و... اشاره کرد.

روش‌های سقط جنین در جوامع مختلف متفاوت است؛ از مصرف داروهای محلی گرفته تا روش‌های دقیق بالینی شبیه به سقط‌های قانونی.

گاهی استفاده از داروها یا آلات سقط که توسط افراد غیرمتخصص صورت می‌گیرد می‌تواند جان فرد را به مخاطره انداخته یا حتی باعث مرگ وی شود. به دلیل اهمیت این موضوع و آشنایی بیشتر شما لازم می‌دانیم که به برخی از روش‌ها و داروها یا سموم رایج برای سقط جنین اشاره ‌کنیم.

داروها: از هزاران سال پیش تاکنون برای ختم حاملگی‌های ناخواسته از داروها و سمومی استفاده می‌شود که بیشتر آنها موثر واقع نمی‌شود. کافی است به کتاب‌های پزشکی قانونی قدیمی غربی سری بزنید، براحتی می‌توانید فهرست بلندی از این گونه داروها و سموم را بیابید. با این که این داروهای محلی و سموم قوی در بسیاری از کشورها مورد استفاده قرار نمی‌گیرد ولی همچنان در کشورهای در حال توسعه مصرف می‌شود. ازجمله این داروهای محلی می‌توان به سرو کوهی، پونه، مای‌مرز و حنظل اشاره کرد و البته برخی معتقدند که آناناس نارس نیز می‌تواند باعث سقط شود، اما باید بدانید که این داروهای گیاهی اثر زیادی روی رحم ندارد و افراد سودجو با تبلیغات دروغین می‌خواهند این داروهای گیاهی را به زنان مستاصل و درمانده بفروشند، اما از سمومی که به تصور برخی شانس موفقیت بیشتری برای سقط دارد می‌توان به سرب، سگاله (ارگوت)‌، عصاره هیپوفیز، کنین و پروستاگلاندین اشاره کرد و این سموم بر ماهیچه‌های صاف اثر انقباضی دارند، اما اثر این مواد، مثل سرب آنچنان مخرب است که نه‌تنها می‌تواند باعث مرگ جنین شود بلکه احتمال مرگ مادر را هم در پی دارد.

علاوه بر داروهای محلی، داروهایی نیز وجود دارند که به شکل مواد مسهل قوی عمل می‌کند، اما باید بدانید احتمال این که این داروها باعث سقط شوند، خیلی پایین بوده و در عوض مادر را بشدت دچار بیماری می‌کند. روغن کرچک و حنظل ازجمله این داروهاست.

آلات سقط: از وسایل مختلفی مثل پروب‌های جراحی تا آلات ساده‌تر مثل میله چوبی یا فلزی برای سقط استفاده می‌شود. چنانچه این وسایل توسط شاغلان حرفه پزشکی که از آناتومی بدن و روش‌های استریل کردن آگاهی دارند، استفاده شود خطر کمتری وجود دارد، اما با وجود این، احتمال این که این وسایل باعث آسیب و پارگی رحم شود، وجود دارد. حتی این وسایل می‌تواند به روده‌ها و کبد آسیب برساند. گاهی این صدمات باعث خونریزی، شوک و عفونت شده و سرانجام می‌تواند باعث مرگ ناگهانی یا تاخیری شود.

خشونت جسمی: این روش گرچه بسیار نادر است، اما متاسفانه گاهی دیده می‌شود که زن برای سقط به خودزنی متوسل می‌شود. از روش‌های خشن دیگر می‌توان به دوش واژینال خیلی داغ همراه با مواد مختلف، فعالیت‌های سنگین مثل بلند کردن اجسام سنگین، پریدن از ارتفاع، دویدن، ورزش‌های سنگین مثل اسب‌سواری و دوچرخه‌سواری در زمین ناهموار اشاره کرد. ولی باید گفت پیامد این روش‌های خشن در اغلب اوقات موجب سقط جنین نمی‌شود بلکه باعث مرگ مادر می‌شود.

دستکاری‌‌های ناحیه‌ای: حتما شما هم شنیده‌اید که بعضی از خانم‌ها برای خلاصی از بارداری ناخواسته خود از موادی مثل پرمنگنات پتاسیم استفاده می‌کنند. از عواقب سوء این ماده در داخل رحم سوختگی شیمیایی رحم است که طبق گزارش‌ها در بسیاری از موارد باعث مرگ شده است. اما این روزها چیزی که بیشتر دیده می‌شود، استفاده غیرقانونی از موادی است که در سقط‌درمانی به کار می‌رود. مثل خمیر یوتوس که حاوی صابون، تیمول و یدید پتاسیم است. این مواد بعد از تزریق داخل گردن رحم باعث تحریک رحم شده و سپس از کیسه کوریونی خارج می‌شود. از عوارض این روش می‌توان به واکنش شدید و حتی کشنده به علت آمبولی (لخته خون داخل عروق)‌ یا جذب مواد سمی اشاره کرد.

آسپیراسیون به کمک سرنگ: روشی است که برای سقط‌های قانونی و غیرقانونی استفاده می‌شود. در این روش، یک سرنگ بزرگ به داخل گردن رحم هدایت شده و توسط آن مکش ایجاد می‌شود و در نتیجه کیسه اولیه حاملگی پاره شده و باعث آسپیراسیون یا دفع تاخیری محتویات رحم می‌شود.

از اثرات خطرناک که گاهی مرگ زن باردار را به‌دنبال دارد، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خونریزی به علت آسیب به رحم هنگام استفاده از آلات سقط.

اگر وسایل آلوده بوده و به طور اصولی استریل نشده باشد و همچنین به دلیل عدم کاربرد آنتی‌بیوتیک می‌تواند باعث سپسیس شود. حتی گاهی استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده نیز می‌تواند خطرناک باشد و به دلیل غلظت بالا، باعث نکروز مخاط رحم ‌شود و نهایتا عفونت ثانویه را ایجاد ‌کند.

از عواقب تاسف‌بار سقط‌های غیرقانونی، ناباروری زن است. در بسیاری از موارد محصولات حاملگی به طور کامل تخلیه نمی‌شود و این مواد باقیمانده در داخل رحم به عنوان منبع تغذیه میکروارگانیسم‌ها عمل می‌کند که شایع‌ترین این میکروب‌ها، استرپتوکوک‌ها، کولی‌فرم‌ها و میکروب‌های بی‌هوازی مثل کلستریدیوم هستند. در عفونت‌های بی‌هوازی، رحم متورم و قهوه‌ای رنگ و بدبو شده که اگر حتی باعث مرگ نشود، می‌تواند منجر به بیماری‌های مزمن و از همه بدتر ناباروری به علت عفونت و التهاب لگن گردد.

از عوارض سقط غیرقانونی خونریزی شدید واژن یا ارگان‌های مجاور است و به دنبال این خونریزی‌ها ممکن است در فرد شوک ایجاد شود و گاهی در زنی که بیهوش نشده، گردن رحم متسع می‌شود و همین عامل شوک در وی است. گاهی گزارش شده که در پی سقط غیرقانونی، فرد دچار ایست قلبی شده، این ایست قلبی به دلیل اضطراب و فشار روحی است که معمولا در سقط غیرقانونی بیشتر دیده می‌شود.

از عوارض تاخیری سقط می‌توان از آمبولی ریوی، نارسایی کلیوی، انعقاد داخل عروقی (DIC)‌ و سپتی‌سمی نام برد.

تحقیقات و مطالعاتی که در تعدادی از مراکز درمانی کشورمان صورت گرفته نشان می‌دهد سقط غیرقانونی در دهه گذشته عمدتا کورتاژ یا استفاده از وسایل غیربهداشتی برای تخریب ساک حاملگی بوده، به همین منظور از وسایلی مثل کاتتر سوند فولی، فلاتون یا مواد و وسایل ابتدایی مثل پر خروس، پر بوقلمون، پر غاز، خودکار، میل بافتنی، حنا، زعفران، پودر پرمنگنات و ... استفاده شده است. اما شواهد دال بر این است که این روزها استفاده از پروستاگلاندین و کورتاژ در صدر این روش‌هاست.

با وجود ‌تمام این عوارض ولی به دلیل ناآگاهی اغلب زنان از چنین عوارضی آنها دست به سقط غیرقانونی می‌زنند و اینجاست که پی به اهمیت اطلاع‌رسانی درباره عوارض سقط‌های غیرقانونی می‌بریم. علاوه بر اینها برخورد مسوولانه یک پزشک با چنین افرادی نیز می‌تواند تاثیر چشمگیری در کاهش آمار سقط‌های غیرقانونی داشته باشد.

طبق قانون کشورمان هیچ پزشکی جز در مواردی که قانون کشور اجازه می‌دهد، نباید اقدام به عمل سقط کند. حتی در مواردی که پزشک احساس می‌کند می‌تواند با انجام سقط، به یک زن یا دختر نگون‌بخت کمک کند، بازهم چنین عملی برخلاف قسم‌نامه بقراط و قانون کشوری است.

چنانچه پزشک متوجه سقط غیرقانونی در بیمار شد، باید علاوه بر معالجه چنین بیماری که در معرض عوارض سقط قرار دارد، باید در پرونده بیمار تمامی علائمی را که دلالت بر سقط غیرقانونی می‌کند، ثبت کند حتی اگر بیمار اعتراف به سقط غیرقانونی نکند پزشک با گرفتن شرح حال و معاینه دقیق می‌تواند به آن پی ببرد.

دکتر کامران آقاخانی

 متخصص پزشکی قانونی