بناهایی که در نوروز از مهمانان استقبال نمی‌کنند

به نظر می‌آید در این ایام باقی‌ مانده از سال همه شهرها و شهرداری‌ها و مسوولان برای پذیرایی از مهمانان خود آماده و کارهای نیمه تمام را به پایان رسانده باشند و با طراوت و تمیزی هرچه تمام‌تر به استقبال از مسافران و گردشگران نوروزی بروند؛ اتمام پروژه‌های مرمتی آثار تاریخی باستانی یکی از این نمونه‌هاست که برخلاف انتظار در برخی شهرها نه تنها به پایان نرسیده بلکه تازه شروع شده است.

یکی از مکان‌های شهر یزد که هر ساله و در عید نوروز با استقبال فراوان مسافران نوروزی مواجه می‌شود، مسجد جامع کبیر یزد است؛ به طوری که بنا بر آمارهای سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد، این مکان در نوروز 89 مقام اول را در جذب گردشگر نصیب خود ساخته است. این مسجد یکی از آثار گرانبهای ایران و در حقیقت گنجینه‌ای از معماری است که در عین عظمت، بسیار زیبا ساخته شده و هرقسمت از آن معرف ذوق و هنر سازندگان آن است.

اما این روزها و در آستانه سال نو، تعمیر و مرمت گلدسته‌های این مسجد که از ابتدای سال جاری در لابه‌لای داربست‌های فلزی پنهان مانده‌اند، این نگرانی را به وجود آورده است که شاید گردشگران نوروزی از دیدن این گلدسته‌ها و تزئینات زیبا و منحصر به‌فرد آن محروم شوند.

محمدرضا انتظاری، عضو هیات امنای این مسجد دلیل مرمت آن را فروریختن کاشی‌های گلدسته‌های مسجد عنوان کرد و به «جام‌جم» گفت: بخش‌هایی از گلدسته و حتی سقف آن نیز ترک برداشته است.

انتظاری اظهار امیدواری کرد، مرمت مسجد تا قبل از پایان سال به اتمام برسد. مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد، پایان یافتن مرمت مسجد تا قبل از پایان سال را بعید دانست و گفت: مرمت مناره سمت چپ این مسجد تاریخی بتازگی به پایان رسیده و مرمت و تعمیر مناره سمت راست آن نیز تازه شروع شده است و تا چند ماه بعد از عید نوروز هم بازسازی آن ادامه خواهد یافت.

بهرام رضایی با بیان این که جالب است، گردشگران در سال نو با شیوه و نحوه مرمت و بازسازی این مسجد که توسط معماران قدیمی در حال بازسازی است، آشنا شوند، افزود: هزینه گزافی برای اجاره داربست‌ها پرداخت شده و به همین خاطر نمی‌توانیم در ایام نوروز آنها را جمع کنیم. از طرفی برای ادامه بازسازی، نیاز به این داربست‌ها داریم و جمع کردن و نصب دوباره آنها علاوه بر اتلاف وقت و معطل ماندن بازسازی، هزینه‌های گزافی را متحمل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان می‌کند.

2 مناره مسجد که یکی از آنها دارای پلکان دوطرفه است، با ارتفاع تقریبی 52 متر از کف تا نوک، دارای قطری حدود 8متر است و در دوره صفوی به بنا افزوده شده، اما در سال 1313 فروریخته و دوباره تجدید بنا شده‌ است.

محمدحسین محتاج‌الله، کارشناس میراث فرهنگی استان یزد نیز با اشاره به امتیازات معماری و هنری مسجد، کاشیکاری سردر بلند و باشکوه و 2 مناره زیبا، تزئینات کاشیکاری و 2 کتیبه نفیس آن یکی به خط کوفی آجری و دیگری به خط ثلث سفید روی کاشی لاجوردی معرق را از جمله این امتیازات دانست و گفت: در متن کتیبه‌های سردر، نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ سال 861 هجری قمری خوانده می‌شود.

ساختمان اصلی مسجد جامع نیز متعلق به قرن ششم هجری قمری است، لیکن مسجد جامع کنونی مربوط به زمان آل مظفر و قرن هشتم و نهم هجری قمری است.

مهم‌ترین اثر تزئینی مسجد جامع، محراب زیبا و ارزشمند آن است که با نقوش کاشی معرق آرایش شده و قطار مقرنس محراب آن بسیار جالب و دیدنی است. لوح سنگ مرمری که در دهلیز مسجد نصب شده، مورخ 777 هجری قمری بوده و سیزده قطعه لوح سنگی و کاشی در داخل هشت مسجد نصب شده است که هر کدام مورخ به سال معین و وقف‌نامه و امور دیوانی و مالیاتی هستند. نکته قابل توجه در ساختمان مسجد، ایجاد روشنایی غیرمستقیم به وسیله انعکاس نور از گچ سفید گنبد و دیوارهاست که معمار و سازندگان بنا در قرن هشتم هجری به این مطلب پی برده‌اند.

عملیات اجرایی مرمت اثر تاریخی ایوان شاگرد مسجد جامع ساوه نیز بتازگی و در اواسط دی ماه آغاز شد.

به گفته سرپرست میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ساوه، این عملیات شامل استحکام بخشی و تزئینات سازه و بخشی از طاق‌های ایوان شاگرد است.

محسن نبوی، با بیان این‌که عملیات اجرایی این پروژه 2سال به طول می‌‌انجامد، اظهار کرد: برای اجرای این طرح 2 میلیارد و 500 میلیون ریال اعتبار نیاز است. وی گفت: قرار است، در این مسجد نورپردازی با همکاری شهرداری و شورای شهر ساوه انجام شود. مسجد جامع ساوه از آثار معماری عصر سلجوقیان است و مشتمل بر یک صحن گنبدی،‌دو ایوان استاد و شاگرد، ‌چند شبستان و دهلیزهای زیبای آجری است که از نظر سبک معماری، ‌نقاشی، گچبری و کاشیکاری چشم‌نواز است.

این اثر با‌شکوه به شماره 156 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. سرپرست میراث فرهنگی کرمان نیز اخیرا از مرمت اثر تاریخی میل نادری فهرج خبر داد؛ البته مرمت این اثر تاریخی در شرایطی آغاز شده است که بارندگی‌های شدید بهمن ماه، خساراتی را برآن وارد کرده است.

هادی ایرانمنش درخصوص وضعیت کنونی این بنای 900‌ساله گفت: پایه‌های این بنای تاریخی دچار خیس‌خوردگی شده است. با این وجود کارشناسان میراث فرهنگی به منطقه اعزام شده‌اند و در حال بررسی این اثر هستند.

خانه ترابی سمنان نیز اخیرا و در آستانه سال جدید تحت مرمت و بازسازی قرار گرفته است.

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سمنان، این اثر یکی از آثار تاریخی باقی‌مانده از دوران قاجاریه است که مرمت آن آغاز شده است و یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این خانه وجود ساباط (راهگذر میان دو خانه که دارای سقف می‌باشد) است. ساباط‌ها(سابات) از ویژگی‌های منحصربه‌فرد معماری مناطق گرمسیر و کویری هستند.

حمید یزدانی تصریح کرد: یکی از کارکردهای ساباط، پدید آوردن سایه و جایگاهی خنک برای رهگذران است و به یکپارچگی و پایداری خانه‌ها در برابر نیروهای ناشی از فشار سازه کمک می‌کند. خانه ترابی در دوره قاجاریه ساخته شده و در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است و در حال حاضر در محله کهنه دژ سمنان واقع شده است.

امیر ترقی‌نژاد / جام‌جم یزد