ورود ربات‌های انسان‌نما به دنیای واقعی

اینک در آستانه آینده قرار گرفته‌ایم. زمانی که برای آخرین بار موتورهای شاتل فضایی دیسکاوری روشن شود تا این سفینه فضایی قدیمی و کار آمد پیش از بازنشستگی دایمی‌اش راهی مدار زمین و ایستگاه بین‌المللی فضایی شود با خود مسافری را به فضا خواهد برد که این مسافر آغاز فصل جدیدی نه تنها برای اکتشافات فضایی که برای فناوری رو به رشد رباتیک محسوب می‌شود. این مسافر در یک بسته‌بندی دقیق جای داده شده است تا وقتی در مدار زمین در ایستگاه فضایی سوار شد نخستین ربات انسان نمای فضانورد تاریخ جهان کار خود را آغاز کند.

ربات‌های انسان‌نما پیشینه‌ای طولانی دارند و مانند بسیاری از پیشرفت‌های علمی و فناوری سر از داستان‌های علمی - تخیلی درآورده‌اند. این تصور که بتوان رباتی شبیه انسان ساخت که در دقت و با همان کارآمدی ماموریت‌هایی را که یک انسان انجام می‌دهد، انجام دهد و بتواند جان انسان‌ها را در شرایط دشوار کار نظیر کار در معادن،‌ شرایط خلأ فضا، ‌اعماق دریا،‌ در مکان‌هایی که تابش‌های مضری نظیر تابش‌های رادیو اکتیو وجود دارد یا در میدان‌های نبرد حفظ کند، ‌تصور جدی‌ای نیست.

ربات‌ها سرفصل مهمی از ادبیات علمی ـ تخیلی را به خود اختصاص داده‌اند و نویسندگان آینده نگر آنها را به‌طور ذهنی در شرایط مختلفی قرار داده‌اند و به ماموریت‌های مختلف فرستاده‌اند و آنها را در برابر آزمون‌هایی سخت قرار داده‌اند و گاه برای آنها قوانینی مانند 3 قانون رباتیک ایزاک آسیموف طراحی کرده‌اند. این ایده‌های فانتزی چهره‌های درخشانی را در فرهنگ عامه مردم به وجود آورد شاید معروف‌ترین آنها دو ربات دوست داشتنی جنگ ستارگان به نام‌های R2D2 و C3PO باشند، که یکی ربات کوتوله ولی بسیار کارآمد و دیگری ربات انسان‌نمای طلایی رنگ وراج و وفاداری بود که قهرمانان این اپرای فضایی را در داستان پر کشش خود همراهی می‌کردند. ربات‌های سریT800 هم یکی از معروف ترین چهره‌های ربات‌های ویرانگر تاریخ به شمار می‌روند ربات‌هایی از آینده که باید رهبر مقاومت نیروهای بشر در مقابل شبکه هوش مصنوعی اسکای نت را پیش از تولدش از بین می‌بردند و با بازی آرنولد شوارتزنگر در فیلم‌های ترمیناتور، به مردم معرفی شدند یا سایلون‌های انسان نمای مجموعه بتل استار گالاکتیکا که در کنار نمونه‌های فلزی زمخت تر با انسان‌ها می‌جنگند و ده‌ها نمونه خاطره‌انگیز دیگر از نمونه‌های آشنای انسان نماهای تخیلی هستند.

در دنیای واقعی اما مدت‌ها است که ربات‌های انسان نما در حال توسعه‌اند. همه مردم دیگر آسیمو ژاپنی را می‌شناسند؛ ربات انسان نمایی که آنقدر اعتبار پیدا کرده است که در مراسم استقبال رسمی از سران کشورهای خارجی که از ژاپن بازدید می‌کنند حضور می‌یابد و در سویی دیگر رقابت‌های سالانه روبو کاپ به این منظوری طراحی شده است که در طی چند دهه آینده یک تیم از ربات‌های انسان‌نما بتوانند با قهرمان جام جهانی فوتبال، در مسابقه‌ای رسمی فوتبال بازی کنند. اینک این ربات‌ها پای خود را از این هم فراتر می‌گذارند تا برای اولین بار تصویر ربات‌های فضایی انسان نما را واقعیت بخشند.

فضا محیط خطرناکی است؛ محیطی که در غیاب جو دوست داشتنی زمین، در معرض انواع تابش‌های مرگبار است و کار کردن در آن با دشواری‌های فراوانی همراه است. همه چیز در فراسوی جو ناآشنا و غریب می‌شود و بستن یک پیچ ساده می‌تواند به کاری دردآور و طاقت‌فرسا تبدیل شود. به همین دلیل بخش بزرگی از کاوش‌های فضایی به عهده ربات‌های کاوشگر گذاشته شده است. از ابتدای کاوش‌های فضایی مدارگردها، سفینه‌های فضایی، مریخ نوردها و تلسکوپ‌های فضایی در حقیقت ربات‌هایی هستند که وظیفه انسان در مدار را به عهده دارند. اما این ربات‌ها با وجود ابزارهای مجهزی که دارند و خدمات بالایی که ارائه کرده‌اند هیچ‌کدام تصوری از ربات فضانورد را ارائه نمی‌دهند؛ رباتی که بتواند مانند انسان وسایل را در دست بگیرد، دید استریو و دو گانه و سه بعدی داشته باشد و کارهای مشابه انسان را انجام دهد. همین نیاز‌ها بود که باعث شد تا سازمان‌های فضایی و ناسا به فکر رباتی انسان نما بیفتند.

ایده ربات فضا نورد انسان نما اولین بار در سال 1997 مطرح شد. ایده این بود که رباتی با ظاهر و توانایی‌های انسانی ساخته شود تا کمک فضا نوردان در ماموریت‌های راهپیمایی فضایی باشد و در نهایت شاید بتواند راهپیمایی‌های فضایی را شخصا به عهده بگیرد. اهمیت این طرح این است که با وجود همه خطرها و هزینه‌هایی که راهپیمایی‌های فضایی دارند، گاه لازم است شخصی فقط برای این‌که پیچی را به دست همکار خود بدهد دست به این راهپیمایی بزند و خطرات آن را به جان بخرد. تلاش‌های ناسا در این زمینه باعث شد سال 2006 نخستین نمونه ربانات یا ربات فضانورد رونمایی شود. این ربات که R1 خوانده می‌شد آزمایش‌های اولیه‌ای را انجام داد و می‌شد این نیم تنه را روی یک ارابه 4 چرخ مانند مریخ نوردها نصب کرد تا بخشی از ماموریت‌های دوربرد را انجام دهد. همان سال کمپانی جنرال موتورز که به طور مستقل مشغول کار روی پروژه مشابهی بود، از این پروژه مطلع شد و بر اساس توافقنامه‌ای که در سال 2007 امضا شد ناسا و جنرال موتورز به طور مشترک روی این پروژه کار کردند و محصول نهایی به دومین نسخه ربات فضا نورد یا همان R2 تبدیل شد رباتی تواناتر از نمونه قبلی با توانایی حرکت دادن گردن، دید استریو، بازوهایی که درجات آزادی آنان و توان حرکتیشان شبیه انسان است و انگشتان ظریفی که می‌تواند به‌راحتی کارهای ظریف را انجام دهد.

ابتدا قرار بود R2 تنها نمونه آزمایشگاهی باشد که روی زمین شرایط کار در فضا را آزمایش کند اما وقتی مسوولان ایستگاه فضایی آن را دیدند به این نتیجه رسیدند که باید این نمونه را به فضا بفرستند. به همین دلیل پس از اعمال تغییراتی که این ربات را برای کار در محیط ایستگاه فضایی آماده می‌کرد آن را بسته‌بندی کردند تا با شاتل فضایی دیسکاوری و در آخرین پروازی مداری این شاتل به ایستگاه فضایی منتقل شود. به این ترتیب ربونات 2 پس از حدود 200 فضا نورد،‌ از بیش از 15 کشور جهان که تاکنون به مدار زمین سفر کرده اند به خدمه ایستگاه ملحق خواهد شد.

اما ماموریت R2‌ در مدار بلافاصله آغاز نمی‌شود بلکه ممکن است چند ماهی طول بکشد تا این ربات از بسته‌بندی خود خارج شده و سر هم شود. در برنامه اولیه این ربات که در آزمایشگاه پیش‌بینی شده، سرنوشتR2 این است که درون ایستگاه قرار داده شده و برنامه‌های آزمایش خود را آغاز خواهد کرد البته اگر این روند موفق باشد حوزه آزمایش‌ها و ماموریت‌های آن توسعه خواهد یافت. برمبنای نتیجه آزمایش‌هایی که این ربات پشت سر خواهد گذاشت توسعه آن نیز برای آینده نزدیک در برنامه قرار خواهد گرفت. به روز رسانی نرم‌افزار و بهینه‌سازی آن و در نهایت اضافه کردن بخش پایینی بدن می‌تواند او را به جایی برساند که قابلیت کار در بیرون ایستگاه را به دست آورد. برای کنترل این ربات 2 سیستم پیش‌بینی شده است و بنا بر مناسبت می‌توان آن را هم از داخل ایستگاه و هم از روی زمین کنترل کرد. اگر آزمایش‌های داخل ایستگاه موفق شود برای ماموریت‌های بعدی اهداف دورتری مورد نظر قرار دارد. اجرام نزدیک زمین یعنی سیارک‌ها و دنباله‌دارها نقاطی است که چنین رباتی درآنجا می‌تواند مورد استفاده جدی قرار گیرد. در مرحله بعدی مریخ و اقمار مریخ نیز در فهرست اولیه اهدف سفرهای آینده R2 و نسخه‌های بهینه‌سازی شده آن قرار دارد. اما درحالی که خبرهای مربوط به ربات فضایی این روزها حول و حوش R2‌ می چرخد اما ناسا و جنرال موتورز تنها سازمان‌هایی نبودند که روی این پروژه کار کرده‌اند. در همین شرایط آژانس فضایی آلمان نیز کار را روی ربات انسان نمای دیگری ادامه می‌دهد که جاستین نامیده می‌شود. این ربات نیز توانایی‌های مشابهی مانندR2 دارد. مدیر این پروژه تحقیقاتی کار برروی این طرح را رقابتی سازنده و دوستانه با تیم R2 می‌داند. اما آلمان راه طولانی‌تری نسبت به ناسا برای فرستادن ربات خود به فضا دارد ناسا می‌تواند براحتی مایملک خود را در ایستگاه فضایی قرار دهد اما آلمان برای فرستادن جاستین به ایستگاه یا مدار نیازمند همکاری با سایر کشور‌ها خواهد بود. (مقایسه توانایی‌های جاستین وR2 در این صفحه آمده است.)

به هر حال با اعزام R2 به مدار زمین گام بزرگی برداشته شده است و انسان در راه پیشرفت گام برداشته است. تلاقی رباتیک و صنایع فضایی عصر جدیدی برای آینده بشر را رقم خواهد زد.