حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
مقاوم در برابر دشمن ، در برابر طوفان ، اما نه زلزله
ارگ بم با سابقه ای بیش از 2200 سال ، وظیفه حفاظت از شهر بم را به عهده داشت.
این وظیفه مقابله با نیروهای مهاجم بخوبی در طول تاریخ انجام گرفته بود
حکایت این ارگ که با زندگی و حیات مردم شهر بم پیوند خورده ، می تواند نماد مقاومت مردم این دیار و امیدبخش شروع زندگی دوباره از پس ویرانه های زلزله باشد.
در 200 کیلومتری جنوب شرق کرمان ، شهر تاریخی و افسانه ای بم قرار دارد. از دیرباز شهر بم را اربعه یا دارالاربعه می نامیده اند.
وجه تسمیه این لقب ، نزدیکی 4 شهر دارزین ، بم ، چنوک آباد و گزان نو به یکدیگر بوده است. بم را اقلیم سوم نیز نامیده اند؛ زیرا با وجود قرار گرفتن در یک منطقه کویری از باغهای پر درخت و زمینهای زراعی بسیار مناسبی بهره مند بوده است.
ارگ بم نیز در کنار شهر بم ، پذیرای مردم سختکوشی بوده که تا اوایل دوره قاجار با زیست و زندگی در این ارگ ، حیات اجتماعی آن را زنده نگه داشته بودند.
ارگ بم از جهات متعددی در حیات این منطقه از کشور اهمیت یافته است. از نظر موقعیت جغرافیایی ، از نظر استراتژیک ، از نظر معماری و خلاصه از این لحاظ که بزرگترین بنای خشتی پابر جای جهان به شمار می آمده است. شهر بم و ارگ بم در مسیر جاده ابریشم قرار داشته و به سبب رونق و آبادانی اش مهمترین شهر بزرگ جاده ابریشم به شمار می آمده است.
دلایل متعددی برای نامگذاری این ارگ به بم عنوان شده است. از جمله آن که بهمن ، پسر اسفندیار از شاهان افسانه ای ، پس از پیروزی بر دشمن در محل غلبه خود برج و بارویی ساخت و مردم را در آن سکنی داد و آن را بم که مخفف است ، نام نهاد.
وجه تسمیه دیگر آن ، به وضع طبیعی و سوق الجیشی آن برمی گردد. به طوری که در دشت وسیع و هموار این ناحیه جغرافیایی ارگ در جایی مناسب از لحاظ موقعیت خاص طبیعی ، یعنی روی یک تپه سنگی قرار گرفته و این ارگ وسیع روی این تپه ساخته شده و چون ارگ در بلندی قرار گرفته ، آن را بم (به معنی بالا و روی بام) نام داده اند.
دلیل ساخت شهر بم و ارگ علاوه بر موقعیت استراتژیک ، توجه به نعمات الهی موجود در کنار آن نیز بوده است. رشته کوههای مرتفعی که در اطراف بم قرار دارد، دایما پوشیده از برف است و این امر باعث شده این منطقه دارای آبهای زیرزمینی غنی و چشمه سارهای فراوان و در نتیجه سرزمینی حاصلخیز باشد.
ارگ بم از 2 بخش متمایز حکومتی و عامه نشین و 4 حصار تو در تو تشکیل شده بود.
بخش حکومتی بر فراز صخره سنگی ، مرتفع ترین بلندی در آن حوالی ، قرار دارد. 3 حصار از 4 باروی ارگ ، این بخش را در بر گرفته و بلندترین قلعه که بر بالای صخره ساخته شده ، خانه حاکم و ساختمان های چهارفصل و قسمتهای خدماتی مربوط به بخش حکومتی را در برگرفته است.
بخش زیرین باروی این قلعه با سنگهای لاشه بزرگ ساخته شده اند. مطالعات تطبیقی و بررسی های مختلف ، امکان ساخت این قلعه را در هزاره های اول یا دوم پیش از میلاد می دهد.
احتمالا این بخش از ارگ ، هسته اولیه به وجود آورنده آن بوده است. ضمن این که آثار ساختمانی مربوط به پیش از اسلام در زیر ساختمان های چهار فصل وخانه حاکم به دست آمده است.
برخی روایات تاریخی و بررسی های انجام گرفته مختلف نشانگر آن بوده که ارگ بم در زمان اشکانیان وجود داشته است ؛ اما باروهای دوم و سوم که از طرف جنوب بخش حکومتی را در بر می گرفته اند، بعد از اسلام ساخته شده که باروی دوم شامل سربازخانه ، خانه فرمانده و برخی تاسیسات نظامی بوده است.
باروی سوم شامل اصطبل نظامی ، دروازه ورودی به قلعه های حکومتی و برخی تاسیسات نگهبانی بوده اند که احتمالا در زمان ایلخانان یا صفویه ساخته شدند. بخش عامه نشین در دامنه های جنوبی و یا غربی صخره قرار گرفته و حصار اصلی ارگ را در بر می گرفته اند.
این بخش ، محل سکونت و کسب و کار مردم بوده و علاوه بر خانه های مسکونی در ابعاد و سبکهای مختلف دارای تمام تاسیسات شهری یک شهر سنتی ایرانی - اسلامی مانند بازار، مسجد، میدان های مختلف ، حمام عمومی ، مدرسه ، آب انبار، کاروانسرا، بارانداز، کارگاه های مختلف صنعتی از قبیل سفالگری ، روغنگری ، نساجی و غیره بوده است.
ارگ بم تنها یک دروازه ورودی در باروی ضلع جنوبی دارد و بازار ارگ از این دروازه تا میدان تکیه ادامه داشته است. بخش عامه نشین ارگ بم از 7 محله کوچک و بزرگ تشکیل شده بوده و این بخش دارای شبکه معابر و دسترسی های اصلی و فرعی نسبتا منظمی بوده که به صورت شمالی -جنوبی و شرقی - غربی بخشهای مختلف را به یکدیگر متصل می کرده است.
یک مسیر اصلی شمالی جنوبی دروازه ورودی اصلی را در جنوب بخش عامه نشین به دروازه قلعه حکومتی درشمال آن متصل می کند، بازار ارگ سرپوشیده بوده و کوچه ها دارای دیوارهای چینه ای نسبتا بلند و ساباطهای متعدد در بخشهای مختلف وجود داشته که متناسب با اقلیم منطقه برای حفاظت از آفتاب سوزان تابستان و سوز و سرمای زمستان بوده است.
مسجد جامع ارگ که از طریق یک شبکه اصلی شرقی غربی از میدان تکیه و شبکه های فرعی دیگر امکان دسترسی وجود داشته است. این مسجد، یکی از قدیمی ترین مساجد ایران به شمار آمده و مساحت اولیه آن در قرون اولیه اسلام و طرح آن به صورت شبستانی بوده.
بعدها در دوره های مختلف صفاری ، سلجوقی ، صفوی ، افشاریه و قاجار تحولات و الحاقاتی در آن صورت گرفت . شبکه آبرسانی ارگ ، علاوه بر چاه هایی که داخل خانه ها و بخشهای مختلف ارگ وجود داشته از نهر شهر نیز تشکیل می شده است. نهر شهر از ضلع غربی از داخل یک شترگلو که در زیر خندق تعبیه شده بود، وارد ارگ می شد و پس از طی مسیرهای مختلف در محله های گوناگون از ضلع جنوب شرقی ارگ خارج می شده است.
شواهد تاریخی نشان می دهد که ارگ بم فقط بخشهای کهنه دژ و شارستان این شهر را تشکیل می داده اند. آثار دیوار ربض معروف به دیوار شهر بست که بخشهای کهنه دژ و شارستان این شهر را تشکیل می داده اند، بیانگر این امر بوده است.
علاوه بر شهر بم ، شهرهای دیگر منطقه مانند نرماشیر، ریگان ،نسا و دارزین نیز آثار تاریخی قابل توجهی دارند.
حسن محرابی
گفت و گو
