چالش‌های انتخاب شهردار با رای مردم

این طرح انتخاب شهرداران شهرهای مراکز استان‌ها و شهرهای بالای 200 هزار نفر جمعیت در سراسر کشور را از شوراهای شهر سلب کرده و در اختیار مردم قرار می‌دهد.

تصویب فوریت طرح انتخاب شهردار توسط مردم این روزها به محل چالشی میان مجلس و شورای شهر تبدیل شده است.

نمایندگان مجلس در گفتگو با رسانه‌ها با این استدلال که شهرداران فعلی از اختیار و اقتدار لازم برخوردار نیستند، انتخاب شهرداران توسط مردم را موجب افزایش این اختیارات دانسته و در تلاشند نکات مثبت این طرح را برجسته کنند.

در مقابل اعضای شورای شهر به عنوان مخالف سرسخت با این استدلال که طرح انتخاب شهردار با رای مردم موجب تضعیف جایگاه شوراها و کاهش اختیارات آنها می‌شود، بیشترین انتقادات را به این طرح وارد می‌کنند.

رئیس کمیته محیط زیست شورای شهر تهران به عنوان یکی از مخالفان این طرح چندی پیش در گفتگویی ‌با رسانه‌ها در حالی که بحث انتخاب شهردار و نظارت بر عملکرد او را یکی از وظایف اصلی شوراها عنوان کرده، گفته است: در صورت تصویب طرح انتخاب شهردار توسط مردم، حداقل اختیارات شوراها نیز از بین خواهد رفت.

معصومه ابتکار معتقد است: انتخاب شهردار توسط مردم خوب است اما در حال حاضر ساز و کاری که نظارت دقیق و قوی را روی شهرداران اعمال کند، وجود ندارد و این در حالی است که هم اکنون نیز شورا با دشواری‌های بسیار زیادی برای نظارت بر عملکرد شهردار و استیضاح وی مواجه است.

اما این فقط نماینده اصلاح‌طلب شورای شهر تهران نیست که لبه تیز پیکان مخالفت با طرح انتخاب شهردار توسط مردم را به سمت مجلسی‌ها نشانه گرفته است، بلکه اکثر اعضای شورای شهر نیز به این طرح خوشبین نیستند.

رئیس شورای شهر تهران که همزمان ریاست شورای‌عالی استان‌ها را نیز برعهده دارد با انتقاد صریح از تصویب یک فوریت طرح انتخاب شهرداران در شهرهای بالای 200 هزار نفر جمعیت توسط مردم معتقد است در صورت تصویب نهایی این طرح، شوراها به مجموعه‌ای بی‌خاصیت تبدیل می‌شوند.

مهدی چمران می‌گوید: در حال حاضر نیز انتخاب شهرداران به نوعی توسط مردم انجام می‌شود چرا که شوراها را مردم انتخاب می‌کنند و شهردار منتخب اعضای شورا است اما با تصویب این طرح شوراها دیگر هیچ نظارتی به عملکرد شهرداران نخواهند داشت.

رئیس شورای عالی استان‌ها تصریح می‌کند: در شهرهای کوچکی که از این طرح حذف شدند بهتر است که مردم شهردار را انتخاب کنند، چرا که در این شهرها مردم یکدیگر را می‌شناسند و بهتر می‌توانند انتخاب کنند، اما در کلانشهری مانند تهران ممکن است فردی انتخاب شود که 5 عدد گل بیشتر کاشته باشد، یعنی ممکن است معیارهای انتخاب تا این حد نزول کند.

از سوی دیگر برخی مخالفان این طرح نیز معتقدند در صورت انتخاب شهردار توسط مردم، فرد منتخب دیگر پشتیبانی کامل شورای شهر را نخواهد داشت، چرا که شورای شهر است که درباره ضوابط شهر تصمیم می‌گیرد و به نظر می‌رسد تا حدود بسیاری درگیری در مدیریت شهری به وجود می‌آید.

عضو کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران به عنوان یکی از اعضای شورا که چنین نظری دارد، قطع و یا کاهش پاسخگویی شهردار نسبت به شورای شهر و مردم را از جمله معایب طرح مذکور می‌داند.

محمدعلی نجفی تاکید می‌کند: شهردار باید در مقابل یک مرجع پاسخگو بوده و نمی‌تواند به تک‌تک مردم پاسخگو باشد این در حالی است که در صورت انتخاب شهردار توسط مردم، وی با بیان این‌ که به مردم پاسخگو است از پاسخگویی فرار خواهد کرد و حرف شنوی شهردار از شورا تضعیف خواهد شد.

شهرداری‌ها در کل دنیا با میزان توانایی‌هایشان در فعالیت‌های مختلفی مانند جمع‌آوری زباله، روان‌سازی ترافیک، توسعه مراکز تجاری و تفریحی، رفع مشکلات مسکن و کنترل جرم مورد قضاوت عموم قرار می‌گیرند.

در انگلیس کمتر از یک دهه است که انتخاب شهردار با رای مردم تجربه شده است.

در واقع قبل از انتخابات سال 2000 در انگلیس، شهرهای این کشور شهردارانی تشریفاتی داشتند که فاقد قدرت اجرایی بودند و قدرت بیشتر در دست شوراهای محلی بود.

امروزه در بسیاری از کشورهای اروپایی روش انتخاب مستقیم جایگزین روش غیرمستقیم شده یا حداقل ترکیبی از این دو با توجه به اهمیت شهرها در کشور اعمال می‌شود که اتریش، بلغارستان، قبرس، آلمان، ایتالیا، رومانی، نروژ،اسلواکی و ترکیه از آن جمله هستند.

از همین‌رو است که در مقابل مخالفان طرح انتخاب شهردار توسط مردم، موافقان این طرح بر جهانی بودن این مدل از انتخاب شهردار تاکید می‌کنند و معتقدند هم‌اکنون در بسیاری از شهرهای دنیا شهروندان با این روش شهردار خود را انتخاب می‌کنند.

محمدرضا خباز، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با بیان این ‌که طرح انتخاب شهردار با رای مردم کار آزمایش شده‌ای در دنیاست، تاکید می‌کند: تصویب این طرح در مجلس پس از بررسی‌های دقیق کارشناسی انجام شده است و قرار نیست این اقدام به صورت آزمون و خطا انجام شود زیرا در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته شهردار به این شیوه انتخاب می‌شود و نتایج مثبتی نیز به همراه داشته است.

از سوی دیگر نماینده مردم تبریز در مجلس شورای اسلامی نیز به عنوان یکی دیگر از موافقان طرح انتخاب شهردار توسط مردم با تاکید بر این ‌که با انتخاب شهردار از سوی مردم، اقتدار مدیریت شهری برای اداره شهر بیشتر و شهردار مردمی‌تر می‌شود، تصریح می‌کند: البته این اقدام تبعات منفی نیز در پی دارد به طوری که موجب تضعیف جایگاه و اقتدار نظارتی شوراهای اسلامی شهرها می‌شود زیرا بجز شوراها هیچ سازمان و نهادی، نظارت قوی بر شهرداران ندارد.

منادی، ضمن موافقت البته به ایراد اصلی وارده به بحث انتخاب شهردار توسط مردم نیز اشاره می‌کند.

موضوعی که اکثر منتقدان آن را به عنوان یک نقطه ضعف در طرح مذکور می‌دانند و آن این‌ که فردی که به عنوان شهردار انتخاب می‌شود به لحاظ معیارهای مدیریت شهری فرد مناسبی نباشد.

در مقابل اظهارنظر موافقان این طرح هر چند برخی نیز انتخاب شهردار با رای مستقیم مردم را گامی برای تحقق مدیریت شهری می‌دانند، اما در عین حال معتقدند در این خصوص باید اصلاحات قانونی صورت گیرد.

رئیس کمیسیون فرهنگی ـ اجتماعی شورای شهر تهران به عنوان یکی از طرفداران این نظریه معتقد است: در اصلاح قانون شوراها باید رابطه بین شهردار منتخب مردم و شوراها را به گونه‌ای تنظیم کرد که جایگاه شوراها تضعیف نشود و همچنان ماهیت نظارتی خود را حفظ کنند زیرا اگر این اصلاحات انجام نشود و شهردار منتخب هم با رای مردم انتخاب شود، فضای جدیدی از تضادها و چالش‌ها در جامعه به‌وجود خواهد آمد. در حالی که شوراهای اسلامی در کشور ما قدمتی 100 ساله دارند و با این حال اختیارات آنها در یک قرن اخیر همواره از سوی دولت‌ها به چالش کشیده شده است.

طرح‌ها و تصمیم‌گیری‌هایی که گاه کاهش اختیارات و حتی خطر انحلال را برای این نهاد مردمی به همراه داشته است و این بار نیز اعضای شوراهای شهرها با تصویب یک فوریت انتخاب شهرداران با رای مردم آینده چندان مطلوبی را برای شوراها پیش‌بینی نمی‌کنند.

از سوی دیگر واقعیت این است هر چند موفقیت‌آمیز بودن این شیوه از انتخاب شهردار در بسیاری از شهرهای دنیا می‌تواند تکیه‌گاه محکمی برای موافقان طرح انتخاب شهرداران توسط مردم در شهرهای ما نیز باشد اما نباید این اصل مهم را نیز فراموش کرد که موفق بودن یک طرح حتی در تعداد زیادی از کشورهای دنیا قطعا بیانگر اجرای موفقیت‌آمیز و بدون نقص و مشکل آن در کشور ما نیز نمی‌تواند باشد.

ضروری است نمایندگان مجلس در فرصت باقی‌مانده تا تصویب نهایی این طرح یک بار دیگر تمام جوانب اجرای آن را سنجیده و به‌خصوص نگرانی‌های شوراهای اسلامی از بابت نقطه ضعف‌های مطرح شده همچون کاهش اختیارات شوراها، نحوه پاسخگویی شهرداران به مردم و در یک کلام فراهم بودن ابزارها و زیرساخت‌های لازم را با دقت بیشتری مورد بحث و بررسی کارشناسی قرار دهند تا اگر قرار شد انتخابات دور بعدی شهرداران توسط مردم انجام شود، پس از آن شاهد بروز چالش‌ها، اختلاف‌نظرها و عواقب پیرامون یک طرح غیرکارشناسی نباشیم.

نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی این روزها، آزمونی دیگر را پیش‌رو دارند؛ آزمونی که یک بار دیگر به‌طور مستقیم با سرنوشت میلیون‌ها شهروند ایرانی ساکن شهرها و شهرداران به عنوان متولیان امور شهری گره خورده است.

پوران محمدی / گروه جامعه