رسانه‌ و ناهنجاری‌ها در خانواده

اگرچه رسانه می‌تواند به صورت مستقیم تمامی آحاد جامعه را تحت تاثیر قرار دهد، اما تاثیر مهم آن از طریق اثرگذاری بر نهادهایی چون خانواده است. رسانه از ابزار گوناگونی در زمینه برنامه‌سازی برخوردار است و می‌تواند مفاهیم را در قالب‌های متنوع و جذاب به مخاطب عرضه کند.

در دنیای امروز خانواده با تحولات بزرگی روبه‌رو شده، کاهش تعداد فرزندان، تغییر نقش زن و شوهر و دگرگونی نقش زنان در اجتماع در کنار عوامل اجتماعی دیگر ساختار خانواده را متحول کرده است. این دگرگونی‌ها تحت تاثیر عوامل متعددی به وقوع پیوسته که رسانه‌ها را می‌توان ازجمله موثرترین آنها دانست. پیامد این اثرگذاری را می‌توان در دو قالب پیامدهای مثبت همچون افزایش سطح آگاهی اعضای خانواده در زمینه‌های مختلف ازجمله موضوعات و مسائل جسمی، روحی و اصلاح رفتار فردی و جمعی و پیامدهای منفی چون افزایش خشونت خانوادگی، طلاق و جرایم اجتماعی مشاهده کرد. رسانه‌ها می‌توانند بر موضوعاتی چون تربیت فرزندان و چالش‌های درون خانواده موثر واقع شوند. بررسی پیامدهای رسانه‌ای در هر یک از این موارد می‌تواند چشم‌انداز روشنی از وضعیت و عملکرد آن نشان دهد.

رسانه‌ها در کشور ما در بسیاری از موارد به اصلاح و افزایش سطح آگاهی خانواده‌ها کمک کرده و در موارد معدودی هم عامل ایجاد ناهنجاری‌ها در سطح خانواده بوده‌اند.

بنابراین رسانه‌ها در برنامه‌های خود ابتدا باید شناخت درستی از وضعیت کنونی خانواده‌ها داشته باشند و بر مبنای این شناخت الگوهای خود را ارائه کنند، در کشور ما دو بخش سنتی و مدرن در کنار یکدیگر دیده می‌شود در حالی که شهرهای بزرگ شکل جدید خانواده را تجربه می‌کنند در روستاها و شهرهای کوچک نظام سنتی خانواده همچنان قدرتمند است و از آنجا که رسانه طیف وسیعی از مخاطبان را گروه هدف خود می‌داند برنامه‌ریزی علاوه بر دشواری با نوعی ظرافت و دقت نظر نیز روبه‌روست. به عبارت دیگر ابتدا باید تعریف درستی از خانواده و کارکردهای آن ارائه کنیم تا نوع برنامه‌سازی برای آن و اهدافی که در رسانه مورد توجه است، وضوح بیشتری یابد.

به این ترتیب هنگامی که رسانه چهره نادرستی از خانواده ارائه کند که با واقعیت‌های موجود در جامعه هماهنگ نیست، پذیرش آن از سوی مخاطب نیز با دشواری بسیاری روبه‌رو خواهد بود. در برخی سریال‌ها و فیلم‌های تلویزیونی پدیده اشتغال زنان به صورتی مثبت نگریسته می‌شود و آن را نشانه‌ای از همکاری و هماهنگی بین زوجین و موثر بودن نقش زنان در جامعه می‌دانند در حالی که در پاره‌ای از سریال‌ها این موضوع یک آفت تلقی شده و سعی بر آن است تا نقص در تربیت فرزندان و حتی سردی روابط خانوادگی به اشتغال زنان نسبت داده شود، درواقع رسانه موظف است سیاست واحدی در قبال پدیده‌های موجود داشته باشد.

نشان دادن صحنه‌هایی از زندگی خانواده‌های فقیر در جنوب شهر که در عین ضعف مادی دارای روابطی صمیمی هستند در کنار خانواده‌های ثروتمندی که تمامی ساختارها و روابط آن از هم پاشیده، به امری عادی تبدیل شده است. درواقع رسانه کلیشه‌هایی از خانواده را مطرح می‌کند که همواره ثابت بوده و خواهند ماند در حالی که تغییر جزئی از زندگی بشر است. اما مهم‌تر از خود تغییر، آمادگی انسان‌ها برای مواجهه با آثار آن است.

خانواده ایرانی اصول و مفاهیمی از سنت را هنوز یدک می‌کشد و از آن طرف خود را در مسیر مدرنیته قرار داده است. اگرچه این دوگانگی همیشه مستلزم تقابل نیست ولی عدم شفاف‌سازی وضعیت تقابل‌های جدی را به وجود آورده و خواهد آورد.

مفاهیمی مانند فامیل، محرم و نامحرم، تعصب و غیرت، فرمانبری از بزرگ‌ترها، آبرو و حیثیت خانوادگی و... به دلیل شرایط یاد شده در خانواده‌های مختلف، معانی و تعبیرهای متفاوتی پیدا کرده‌اند.

در چنین وضعیتی رسانه باید رویکردی را اتخاذ کند که در آن با حفظ مفاهیم ارزشی و سنت‌های مورد قبول، تحولات عمیق دنیای مدرن نیز مورد توجه قرار گیرد.