آقای وزیر! قانون علت و معلول را فراموش کرده‌اید؟!

این سخن هر چند دریچه‌ای جدید و نو به ریشه‌یابی پدیده قاچاق باز کرده و کارشناسان را وامی‌دارد تا در تحلیل‌های فعلی خود تجدیدنظر کرده و به مساله جور دیگری نگاه کنند اما شاید لازم باشد، ارتباط ارگانیکی که بین نرخ تعرفه و مقدار قاچاق کالا وجود دارد را یک بار دیگر بررسی کنیم تا ببینیم آیا تحلیل‌هایی که تاکنون درباره رابطه تنگاتنگ این دو مساله وجود دارد، واقعی است یا خیر.

نرخ تعرفه واردات در مجموع و به زبان ساده به مجموع پولی گفته می‌شود که توسط دولت یا مباشران آن، هنگام ورود یک کالا به کشور اخذ می‌شود. روشن است مقدار این پول بستگی به ماهیت، ارزش کالا و اهمیت و مطلوبیت آن در بازار کشور دارد و طبیعتا به قیمت نهایی فروش یک کالا در کشور اضافه می‌شود.

کشورهای مختلف معمولا نرخ تعرفه را به عنوان یک ابزار حمایتی برای محصولات ملی خود به کار می‌برند، بدین صورت که با افزایش نرخ تعرفه، قیمت کالای بیگانه را در برابر کالای ملی افزایش می‌دهند تا خریدار، به واسطه مطلوبیت قیمت، کالای داخلی را خریداری کند.

ابزار تعرفه گاه برای حمایت از مصرف‌کننده نیز به کار می‌رود. این در صورتی است که کالایی در داخل کشور تولید نشده یا تولید آن کم باشد و تقاضا طوری برای آن افزایش یابد که دولت با کاهش تعرفه، امکان ارزان وارد شدن و فراوانی آن کالا برای مردم را فراهم و از حقوق شهروندان در برابر رشد قیمت دفاع کند.

به واسطه همین کارکردها، نرخ تعرفه تنظیم‌کننده مقدار کالای ورودی به کشور از مبادی رسمی یا غیررسمی است و این امر بر اثر یک کنش و واکنش به وجود می‌آید یعنی هر قدر رقم تعرفه بالا برود و کالا گرانتر وارد کشور شود، برای قاچاقچی ورود کالای قاچاق به خاطر مابه‌التفاوت قیمت رسمی آن در بازار بیشتر صرف می‌کند.

عکس قضیه هم صادق است، یعنی اگر کالا با تعرفه پایین به کشور وارد شود و قیمت آن ارزان باشد، مابه‌التفاوت پایین و ریسک بالای امنیتی انجام عمل قاچاق، قاچاقچی را تا حد زیادی منصرف خواهد کرد.

این فرآیند به طور کلی در بحث قاچاق وجود دارد، اما همیشه استثنائاتی چون قاچاق کالاهای غیرقابل قیمت‌گذاری ـ یعنی کالاهای ممنوع مانند مشروبات الکلی ـ در این میان وجود دارد، با این حال دامنه این استثنائات طوری نیست که اصل رابطه تعرفه ـ قاچاق را تحت تاثیر قرار دهد.

این توضیحات، نگارنده را به این پرسش از وزیر محترم می‌رساند که با کدامین استدلال، مکانیسم و رابطه بدیهی علت و معلولی تعرفه با قاچاق را رد می‌کند؟ آیا ایشان معتقد است رشد تعرفه یعنی رشد قیمت واردات قانونی،‌ قاچاقچی را به واردات غیرقانونی اما ارزان آن کالا تشویق نمی‌کند؟ و برعکس آیا قاچاقچی، کالای ارزان موجود در بازار را معادل قیمت قانونی قاچاق خواهد کرد؟!...

به نظر می‌رسد تا زمانی که آقای محرابیان استدلال‌های خود را درباره رد رابطه میان تغییر نرخ تعرفه و رقم قاچاق عرضه نکرده‌اند و با استناد به همین اظهارات نقل شده، باید قضاوت ایشان را خدشه‌دار دانست.

سید علی دوستی موسوی 
گروه اقتصاد