قلعه پرتغالی‌ها پشت دیوارهای سوله خاک سرخ

قلعه پرتغالی‌های هرمز، قشم و لارک سه قلعه تاریخی استان هرمزگان هستند که به آثار دوره استعمار شهرت دارند. سازمان میراث فرهنگی هرمزگان به منظور جلوگیری از تخریب این قلعه‌ها مطالعه قلعه پرتغالی‌های بندر هرمز را آغاز می‌کند. این سه قلعه اکنون در وضعیت مناسبی به سر نمی‌برند.
 
در زمان حکومت شاه‌ اسماعیل صفوی، پرتغالی‌ها از دل مشغولی وی برای مبارزه با عثمانی‌ها در شمال غرب کشور استفاده کرده و در آب‌های خلیج فارس اعلام موجودیت کردند. استعمارگران پس از آن‌که بخش‌هایی از جزایر خلیج فارس را به اشغال خود درآوردند قلعه‌هایی ساختند که امروز بخشی از آن‌ها به دست ما رسیده است.
 
از میان سه قلعه تاریخی استان هرمزگان، قلعه پرتغالی‌های بندر هرمز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این بنا که احتمالا قلعه اصلی و فرماندهی پرتغالی‌ها بوده در حاشیه بندر هرمز و در کنار آب‌های خلیج فارس با موقعیتی استراتژیکی ساخته شده است. آنچه این قلعه را در آستانه تخریب قرار داد، وجود سوله‌ و کارگاه خاک سرخ بود که بدنه سنگی آن را دچار آسیب و منظر قلعه را مخدوش کرده است.
 
«عباس نوروزی»، معاون حفظ و احیاء سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان هرمزگان دراین‌باره گفت: «از سال‌ها قبل تلاش برای برداشتن سوله و کارگاه خاک سرخ مجاور قلعه پرتغالی‌های بندر هرمز آغاز شده و حتی نتایج خوبی از جمله تعطیل شدن کارگاه را هم به همراه داشته است. اما هنوز موفق به برداشتن سوله و آزاد کردن حریم قلعه نشدیم.»
 
این سوله درست در منظر دید قلعه و همچنین متصل به دیوارهای آن ساخته شده است. این اتصال به نحوی است که یکی از دیوارهای قلعه، دیوار سوله هم محسوب می‌شود. به همین علت فعالیت تولید خاک سرخ در این سوله و انبار کردن آن باعث شده تا بخشی از دیوار قلعه نیز به رنگ خاک سرخ درآید.
 
«مهدی دریانورد هرمز»، رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان هرمزگان دراین‌باره می‌گوید: «پس از پیگیری‌های مکرر سازمان میراث فرهنگی استان بالاخره موفق به گرفتن دستور تخریب سوله خاک سرخ بندر هرمز شدیم اما مشکلات زیادی برای تخریب این بنا وجود دارد که مانع از انجام دستور قضایی می‌شود.»
 
وی در ادامه گفت: «این سوله پیش از انقلاب ساخته شده و بیش از 8 سال پیگیری قضایی آن به طول انجامیده است. اما امروز که قصد تخریب آن را داریم موانع جدیدی به وجود آمده است.»
 
قلعه پرتغالی‌های بندر هرمز در حال حاضر از وضعیت مناسب حفاظتی نیز برخوردار نبوده و بخشی از آن در حال تخریب است. این بنا در کنار آزادسازی حریم خود نیاز به مرمت و استحکام بخشی هم دارد.
 
نوروزی دراین‌باره گفت: «امسال کار مطالعاتی قلعه هرمز آغاز می‌شود. پیش از هر مرمتی باید ابتدا این قلعه را مورد مطالعه دقیق قرار داد و سپس طرح مرمتی آن را تهیه کرد. به همین دلیل بودجه‌ای به این منظور دیده شده است.»
 
قلعه پرتغالی‌های بندر هرمز در سال 1507 میلادی (881 شمسی) ساخته شد و 115 سال بعد در زمان شاه عباس صفوی به دست امام‌قلی‌خان، سردار معروف صفوی فتح شد. از این قلعه‌ها به عنوان نمادهای استعمار یاد می‌شود.
 
نوروزی دراین‌باره گفت: «این که قلعه پرتغالی‌ها نماد استعمار هستند تاثیری در اهمیت بخشیدن به مرمت و حفاظت آن‌ها ندارد. این قلعه امروز فراتر از نمادهای استعمار، نشانگر شجاعت و پیروزی ایرانیان و سلطه دوباره آن‌ها بر آب‌های خلیج فارس دارد. به این منظور و با این نگاه باید از این قلعه‌ها نگهداری کرد.»
 
دو قلعه قشم و لارک حدود 100 سال پس از قلعه پرتغالی‌ها ساخته شده‌اند که بخشی از تفکر معماری دوره صفوی را نیز می‌توان در آن دید. هرچند این قلعه‌ها در فاصله زمانی کمی پس از ساختن فتح شدند.
 
در حال حاضر تنها بخشی از قلعه قشم سالم مانده است و به گفته کارشناسان سازمان میراث فرهنگی قبل از مرمت این قلعه نیاز به کاوش‌های باستان شناسی و آوار برداری دارد.

منبع: CHN