حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
نگاهی به چند و چون مهمترین جایزه علمی سال
نوبل جایزهای برای منتخبان جهان علم
سالها است که مردمان جهان در نیمه آبان ماه منتظر اعلام نظر کمیتههای تخصصی نوبل هستند تا برندگان مهمترین جایزههای علمی سال و همچنین بحث برانگیزترین چهرههای ادبی و سیاسی از سوی بنیاد نوبل اعلام شوند. هر سال این کمیتههای تخصصی از میان فهرست بالا بلندی از کاندیداها موثرترین پژوهشها را انتخاب میکنند و در طول یک هفته به اعلام برگزیدگان جایزه نوبل در رشتههای پزشکی، فیزیک، شیمی، ادبیات، صلح و برنده جایزه علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل، میپردازد. هر ساله در این هنگام شبکههای خبری برنامههای خود را قطع میکنند تا به طور مستقیم برندههای رشتههای مختلف نوبل که یکی از گرانترین جایزههای علمی سالانه جهان است را به مردم جهان معرفی کنند.
البته در میان جوایز نوبل، آنها که اهمیت بیشتری دارند زودتر فراموش میشوند. کمتر کسی ممکن است بیش از یکی دو روز نام یا علت اهدای جوایز نوبل به برندگان رشتههای فیزیک، شیمی، پزشکی یا اقتصاد را به یاد داشته باشد و اتفاقا اینها مواردی است که ارزش علمی آنها بسیار بالا و قابل توجه است و در انتخاب آنها کمتر ممکن است مسایل غیرعلمی نقش ایفا کند. اما 2 جایزه جنجال برانگیز نوبل تا مدتها بر سر زبانها میمانند. جایزه ادبیات و صلح که کمتر پیش میآید با اقبال همه مردم روبهرو شوند و همیشه منتقدانی در برابر خود دارند و اتهام جهتگیریهای سیاسی را متوجه کمیته نوبل میکنند. با وجود آن، هیچکس نمیتواند نقش موثری را که جوایز نوبل در طول بیش از یک قرن حیات خود در ایجاد انگیزه برای پیشبرد علم و صلح در جهان ایفا کرده است، نادیده انگارد. بسیاری از نوجوانانی که وارد دنیای علمی میشوند و با پشتکار به ادامه راه در این مسیر سخت میپردازند، شاید برای اولین بار سودای نوبل راهنمای آنها بهسوی این راه بوده باشد. گرچه تعداد اندکی میتوانند چنین افتحاری را در کارنامه خود ببینند، اما نوبل نه تنها به تشویق دانشمندان ادامه میدهد که باعث جلب توجه عمومی به علم میشود.
روز 27 نوامبر 1895 بود که آلفرد نوبل، مخترع سالخورده دینامیت، به کلوب سوئد نروژ در پاریس رفت تا وصیتنامه تاریخی خود را امضا کند. پیرمرد در آن روزها طعم موفقیت و شکست را همزمان زیر زبان مزه میکرد. زندگی او و بویژه اختراع مهم او یعنی دینامیت، نه تنها درهای ثروت را به سوی او گشوده بود که هراسی تاریخی از جنبه تاریک شخصیت بشر را نیز به همراه داشت. دینامیتی که میتوانست راههای رسیدن به ثروتهای زیر زمینی و مشکلات پیش روی راهسازی و توسعه را حل کند، میتوانست به ابزاری برای آفرینش مرگ بدل شود. پیرمرد براساس همین اندیشهها بود که تصمیم گرفته بود آن روز تکلیف ثروتش را مشخص کند و اجازه ندهد نامش در تاریخ تنها به نام مخترع دینامیت گره بخورد. به این ترتیب، در آن روز پای سندی را امضا کرد که تکلیف 94 درصد داراییهای او را که معادل 31 میلیون کرون سوئد میشد، مشخص میکرد (این مبلغ براساس محاسبه ارزش پول در طول زمان معادل با 186 میلیون دلار آمریکای امروز بود.) متن این سند چنین بود:
«تمام داراییهای قابل تبدیل به پول من باید در راههای زیر مورد استفاده قرار گیرد:
دارایی من باید توسط ماموران اجرای این وصیت در بازارهای امن سرمایهگذاری شود و با کمک آن بنیادی تاسیس شود که وظیفه آن توزیع سالانه سود سرمایهام در قالب جوایزی به کسانی است که در خلال سال قبل، دستاوردهایی به دست آوردهاند که به بشریت سود کلانی میرساند. این سود باید به 5 قسمت مساوی تقسیم و به شرح زیر توزیع شود: یک سهم به کسی که به مهمترین کشف یا اختراع در زمینه فیزیک دست پیدا کرده است، یک سهم به کسی که به مهمترین کشف یا توسعه علمی در زمینه شیمی دست پیدا کرده است، یک سهم به کسی که دستاورد مهمی در حوزه پزشکی یا زیستشناسی رسیده است، یک سهم به کسی که دستاورد ارزشمندی در زمینه ادبیات و گرایش کمال گرایانه آن داشته است و یک سهم به کسی که بیشترین یا موثرترین فعالیت در زمینه ایجاد برادری میان ملتها و برای برانداختن یا کاهش نیروهای نظامی و برای ایجاد و توسعه صلح را به انجام رسانده باشد.
فرآیند برنده شدن در نوبل بسیار پیچیده و علمی است و به همین دلیل است که اعتبار این جایزه در میان دیگر جوایز علمیکم نظیر است
جوایز فیزیک و شیمی باید از سوی بنیاد علوم سوئد، جایزه پزشکی از سوی موسسه کارولینسکا در استکهلم، جایزه ادبی از سوی آکادمی استکهلم و برنده جایزه صلح باید از سوی کمیتهای 5 نفره که از سوی استورتینگ (پارلمان نروژ) انتخاب میشوند اهدا شود. به صراحت اعلام میکنم این جوایز باید بدون در نظر گرفتن ملیت و شرایط افراد اهدا شود. فارغ از اینکه آنها اهالی اسکاندیناوی هستند یا نه، به شایستهترین فرد تقدیم شود.»
آلفرد نوبل، در روز 10 دسامبر 1896 و حدود یک سال پس از امضای وصیتنامهاش، در 63 سالگی دیده از جهان فرو بست. اما آماده کردن مقدمات اهدای این جایزه 5 سال طول کشید و سرانجام بنیاد نوبل از سال 1901 اهدای جوایز خود را آغاز کرد. تاریخ اهدای جوایز روز 10 دسامبر مصادف با سالروز وفات نوبل معین شد و جوایز فیزیک، شیمی، پزشکی، اقتصاد و ادبیات با حضور اعضای خانواده سلطنتی سوئد در استکهلم و جایزه صلح در نروژ و در همان روز به برندگان اهدا میشود و هر یک از برندگان هنگام دریافت جایزه خود خطابهای را ایراد میکند که شاید مهمترین خطابه زندگی آنها به حساب آید. علت اهدای جایزه در نروژ و سوئد به این موضوع تاریخی بر میگردد که در زمان وصیت نوبل نروژ و سوئد اتحادیهای میان خود ایجاد کرده بودند و در واقع دو کشور خود را در قالب اتحادیه سوئد نروژ تعریف میکردند. البته جایزه نوبل اقتصاد در وصیتنامه اصلی آلفرد نوبل وجود نداشت، اما از سال 1969 جایزه مکملی که نام کامل آن جایزه اسوریجیز ریکسبانک در علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل است از سوی بنیاد نوبل به کسانی که دستاوردی ممتاز در زمینه علوم اقتصادی داشتهاند اهدا میشود. ارزش مالی این جایزه حدود 4/1 میلیون دلار آمریکاست که هر سال به فرد یا افرادی که پژوهشهای برجستهای داشته باشند اهدا میشود. اگر چند نفر به طور مشترک روی مساله مهمی کار کرده باشند، جایزه به طور مساوی میان آنها تقسیم میشوند همچنین اگر بیش از یک دستاورد در سال مورد توجه قرار گیرد، آن دستاوردها به طور مشترک جایزه آن سال را دریافت میکنند. مثلا جایزه فیزیک امسال به 2 پژوهش مستقل اهدا شد و به این ترتیب هر یک از این پژوهشها نصف مبلغ نقدی جایزه را بردند اما از آنجا که یکی از این پژوهشها توسط 2 پژوهشگر رهبری شده بود، مبلغ جایزه اختصاص داده شده به آن پروژه (که نصف کل جایزه بود) میان آن دو تقسیم شد و به این ترتیب هر یک از برندگان این پروژه یکچهارم جایزه را بردند.
نامزدی جایزه نوبل
فرآیند برنده شدن در نوبل بسیار پیچیده و طولانی است و به همین دلیل است که اعتبار این جایزه در میان دیگر جوایز علمی کم نظیر است. در رشتههای فیزیک، شیمی و اقتصاد کمیتههای 5 نفره مستقلی از سوی آکادمی علوم سوئد انتخاب میشوند تا بررسی نامزدها را انجام دهند برای رشته پزشکی کمیته نوبل 5 نفر از میان 50 نفر منتخب موسسه کارولینسکا را برای بررسی صلاحیتها انتخاب میکند و برای جایزه صلح پارلمان نروژ اعضای کمیته 5 نفره بررسیکننده صلاحیتها را اعلام میکند. در این جایزه کسی نمیتواند خود را کاندیدا کند، بلکه کمیتههای گزینش دعوتنامههایی را برای حدود 3 هزار شخص و سازمان و از جمله برندگان پیشین جایزه میفرستد تا آنها نامزدهای خود را معرفی کنند به این ترتیب تنها کارهایی به مرحله نهایی راه مییابند که برجستهترین چهرههای مطرح در آن رشته کار آنها را شایسته این جایزه تشخیص داده باشد. کمیته در نهایت از میان این نامزدهای معرفی شده برندگان خود را معرفی میکند. هیچ گاه نام نامزدها منتشر نمیشود و طبق قانون تنها 50 سال پس از اهدای جایزه اسامی نامزدهای آن رشته اعلام میشود. چنین ساز و کار پیشرفتهای است که نوبل را به جایزهای بینظیر تبدیل کرده است؛ جایزهای که در 108 سال عمر خود که البته چند بار به دلیل وقوع جنگ جهانی و چند بار در برخی از رشتهها به دلیل عدم یافتن شخصی که صاحب درجه لازم برای کسب آن باشد اهدا نشده است بیشترین توجه ممکن را به خود جلب کرده است.
پوریا ناظمی
گفت و گو
