هنر ‌ایثار ‌از‌ عاشورا ‌تا امروز

جشنواره تئاتر ایثار در کنار جشنواره‌ها و رویدادهای هنری دیگری چون جشنواره تئاتر دفاع مقدس، جشنواره تئاتر مقاومت و ... موضوعیت خاصی را در حوزه تئاتر دفاع مقدس مورد تاکید قرار داده است و از این منظر، به واسطه طرح مضامینی چون شهادت و ایثار در کنار دیگر موضوعات مرتبط با بسترهای داستانی دفاع مقدس قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی اهداف و برنامه‌ها و انتظارات برگزارکنندگان این جشنواره، در کنار بحث تولید هنر و دامن زدن به گسترش کیفی و کمی هنر تئاتر براساس اهداف و موضوعیت جشنواره تئاتر ایثار، از مهم‌ترین مباحثی است که می‌توان آن را در پایان برگزاری جشنواره مورد ارزیابی و تحلیل قرار داد. شاید مهم‌ترین پرسش این باشد که جشنواره تئاتر ایثار با توجه به طرح موضوع «ایثار» و «از‌خودگذشتگی» چه جایگاهی در میان جشنواره‌های تئاتری کشور و بویژه رویدادهای مشابه آن دارد؟

ایثار و نمونه‌های مشابه

دکتر رحمت امینی، کارگردان و مدرس تئاتر که در 3 دوره منطقه‌ای و اولین جشنواره سراسری تئاتر ایثار به عنوان داور حضور داشته است، درباره جایگاه جشنواره تئاتر ایثار در تئاتر امروز ما می‌گوید: ما طی چند دهه اخیر شاهد شکل‌گیری نمونه‌هایی از تئاتر جنگ بوده‌ایم که جشنواره تئاتر دفاع مقدس، جشنواره تئاتر مقاومت و حالا جشنواره تئاتر ایثار نمونه‌هایی از آن هستند.

امینی با اشاره به این‌که تئاتر ایثار نمونه‌ای از پرداخت مبانی مفهومی در ساختار نمایشی است، می‌افزاید: به واسطه ویژگی‌های خاص جنگ تحمیلی و نگاه خاصی که نه‌تنها تئاتر، بلکه کل کشور به این مقوله داشته است، گونه‌ای از موضوعات در قالب تئاتر جنگ تحمیلی مطرح شدند که در واقع نگاه آنها به مفاهیمی مثل ایثار، نگاهی از درون  و نه از بیرون  به ساختار و  مضمون بوده است. این نگاه حاصل دیدگاه‌های اعتقادی و مذهبی ماست که نمونه‌های آن را در بسیاری از نمایشنامه‌ها و نمایش‌های دفاع مقدس نیز می‌توان مشاهده کرد. در این صورت موضوعات و دغدغه‌های افراد درگیر با جنگ، مثل جانبازان، ایثارگران و ... در آثار مورد پرداخت و توجه قرار گرفته است و این رویکرد را در مسیر جشنواره‌هایی مثل جشنواره تئاتر ایثار براحتی می‌توان مشاهده کرد.

دکتر فردوس حاجیان، پژوهشگر و مدرس تئاتر، موضوع و محور موضوعی این جشنواره را مورد اشاره قرار می‌دهد و می‌گوید: ایثار به معنای از خودگذشتگی و فدا کردن به خاطر دیگری، موضوع بزرگ و عمیقی است که نمونه‌های واقعی تجلی آن را می‌توان در دوران دفاع مقدس سراغ گرفت و جشنواره تئاتر ایثار از آنجا که به دنبال این مضمون است، می‌تواند مهم‌ترین بسترهای موضوع و داستان‌هایش را از حماسه دفاع مقدس برداشت کند. اما این اصلا به آن معنا نیست که آثار جشنواره تنها به دوران جنگ و دفاع مقدس محدود باشند. از خودگذشتگی و ایثار، تاریخ و دوره ندارد و همین ویژگی باعث می‌شود که این جشنواره با جشنواره دفاع مقدس و مقاومت تفاوت داشته باشد. جشنواره تئاتر ایثار، ایثارگری و از خودگذشتگی را از حماسه عاشورا تا دوران دفاع مقدس و تا امروز محور و بستر موضوعیت آثارش قرار داده است.

عاشورا و مفهوم ایثار

دکتر سعید کشن‌فلاح، مدرس دانشگاه هنر تهران، ارتباط مفاهیم ایثارگری و از خودگذشتگی را از جهاد عاشورایی امام حسین (ع)‌ تا دوران دفاع مقدس مورد اشاره قرار می‌دهد و می‌گوید: در کشور ما نگاه مذهبی‌ که به موضوع جهاد وجود دارد و با توجه به الگوپذیری از واقعه بزرگی چون واقعه عاشورا و قیام امام حسین (ع)‌، همواره به این نوع موضوع نگاه ویژه‌ای شده که الهام گرفته از همان دیدگاه‌های مذهبی است. این نگاه که نمونه ناب آن را ‌باید در حماسه عاشورا جستجو کرد، درخصوص تئاتر دفاع مقدس و رابطه با موضوع ایثار و شهادت نگاه خاصی دارد که به نظر می‌رسد در هیچ کجای دنیا نمونه آن وجود ندارد؛ تئاتر، همه مفاهیم و مضامین را بدون اشاره خاصی در ذات این هنر مطرح می‌کند و موضوعاتی که در طول تاریخ ساختاری و متکی به شکل بوده‌اند را نیز تحت موضوعیت مفاهیم و منظورهای خودش در می‌آورد.

فردوس حاجیان، یکی دیگر از اعضای هیات داوران که در چندین دوره از جشنواره‌های تئاتر دفاع مقدس نیز به عنوان داور حضور داشته است، ضمن اشاره به ارزش‌ها و مفاهیم از خودگذشتگی و ایثار منشاء و منبع ایثارگری در تاریخ را امام حسین (ع)‌ و مبارزه او در واقعه عاشورا ذکر می‌کند و می‌گوید: همین الگوی ایثارگری، مهم‌ترین راهنمای ما در گذار از آزمون بزرگ دفاع مقدس بود و حالا نمایش و تئاتر در یک فرصت و محدوده پس از پایان اتفاقات قصد دارد به این ایثارگری‌ها بپردازد و چنین اتفاقی از نظر من واقعا یک اتفاق مثبت است.

کیفیت در کنار مضمون

این مدرس دانشگاه الزهرا در ادامه صحبت‌هایش به کیفیت آثار جشنواره‌ اول تئاتر ایثار هم اشاره می‌کند و می‌افزاید: جشنواره تئاتر ایثار نخستین تجربه برگزاری‌اش را پشت سر می‌گذارد و حقیقتا با توجه به این‌که در آغاز راه است، خود من توقع زیادی از آن نداشتم. اما دیدن نمایش و مواجه شدن با خلاقیت‌ها و نگاه‌های تازه و همچنین علاقه و شور جوان‌ها همه تصورات و پیش‌داوری‌های گذشته را از بین ‌برد. واقعیت این است که نمایش‌‌های جشنواره تئاتر ایثار  و بویژه چند اثر از میان آنها  واقعا با نگاه تازه و کیفیت مطلوبی اجرا شدند و ما را شگفت‌زده کردند. حتی به جرات می‌توان گفت تعدادی از این آثار توانایی رقابت با نمایش‌های شرکت کننده در جشنواره تئاتر فجر را هم دارند و من از همین حالا این نوید را به برگزار کنندگان جشنواره تئاتر ایثار می‌دهم که آثارشان نماینده‌های شایسته‌ای در جشنواره  فجر امسال خواهند بود.

رحمت امینی نیز در این رابطه به یکی از آثار منتخب جشنواره   کاکوتی  اشاره می‌کند و می‌گوید: درباره ‌آثاری از این دست، موقعیت‌ها فراتر از مناسبات داخلی و معمول در محدوده جنگ مطرح شده‌اند و به همین دلیل مفاهیمی که زاییده اندیشه‌هاست، جهانشمول‌تر شده‌اند.

تجربه و خلاقیت

دکتر محمدباقر قهرمانی، مدرس تئاتر در دانشکده هنرهای زیبا و از اعضای هیات داوران جشنواره، حضور نویسنده‌ها و کارگردان‌های جوان را در کنار اسامی آشنا و باتجربه‌های تئاتر جنگ مورد اشاره قرار می‌دهد و می‌گوید: شاید حضور خلاقیت و جسارت نگاه جوان‌ترها در کنار تجربه دیگر هنرمندان این حوزه مهم‌ترین چیزی باشد که بتواند به نتایج مطلوبی درباره این گونه از آثار در آینده منجر شود.

محمدباقر قهرمانی در ادامه صحبت‌ها به موارد دیگری چون تازگی و پرداختن به موضوعات جدید نیز اشاره می‌کند و می‌افزاید: امروز باید در حوزه تئاتر ایثار و جنگ تحمیلی عرصه‌هایی را مورد آزمون و پرداخت قرار داد که تا به حال کمتر تجربه شده باشند. از دوران دفاع مقدس سال‌ها گذشته و امروز باید بتدریج شاهد تولید نمونه‌های تازه‌تر و خلاق‌تری در این حوزه باشیم که انطباق بیشتری هم با دوره و زمانه ما داشته باشند. باید از مناسبات‌ کلیشه‌ای فاصله بگیریم و به عرصه‌هایی که در مورد آنها فرصت تجربه کمتری داشته‌ایم وارد شویم.

رحمت امینی نیز چنین رویکردی را در حوزه تولید آثار مربوط به جنگ تحمیلی و بویژه درباره موضوعیت ایثار بسیار جدی می‌داند. وی می‌گوید: به نظر من که تاکنون داور جشنواره‌های منطقه‌ای و حالا داور جشنواره سراسری تئاتر ایثار هستم، تلاش‌ها در حوزه ایجاد نگاهی خلاقه و نو در زمینه تولید آثار در این جشنواره خوب بوده است. شاید دلیل آن هم نگاه بنیاد شهید و امور ایثارگران باشد که با توجه به تعریف اولیه‌اش از ضرورت‌های برگزاری این جشنواره به دنبال رویکردهایی متفاوت و نو و همچنین تشویق هنرمندان برای ورود به عرصه‌های نو بوده است. گروه‌های شرکت‌کننده در این جشنواره بیشتر تجربه‌های جدیدی در حوزه دفاع مقدس را به نمایش گذاشتند و مفهوم ایثار را به خوبی مورد توجه و پرداخت قرار داده‌اند. من معتقدم جشنواره تئاتر ایثار در نخستین دوره خود خوب عمل کرده است.

ایثارگری را محدود نکنیم

سیروس همتی، نویسنده و کارگردان تئاتر هم که آثار متعددی در حوزه نمایش‌های مذهبی، عاشورایی و دفاع مقدس داشته است، رویکردهای کلی جشنواره تئاتر ایثار را مثبت ارزیابی می‌کند، اما در انتقاد به موضوعیت جشنواره و محدودیت‌های موجود در آن می‌گوید: همان طور که می‌دانیم، مفهوم اصلی واقعه‌ای چون حماسه عاشورا مفهوم بزرگی همچون ایثار و شهادت را از خود بر جای گذاشت و این مفهوم سال‌های سال پس از حماسه عاشورا به واسطه معنا و ارزش آن سرمشق کار ایثارگران حماسه جنگ تحمیلی ما قرار گرفت. بنابراین ایثار مفهومی پایدار و مستقل از زمان و مکان است و نباید آن را در یک بستر محدود زمانی و مکانی خلاصه کرد.

سیروس همتی که طرح جدیدی را درباره مفهوم ایثار و در یک بیمارستان در حال نوشتن دارد، برخی نگاه‌های محدودکننده را در برگزاری چنین جشنواره‌هایی مورد انتقاد قرار می‌دهد و می‌افزاید: امام حسین(ع)‌ زمانی مفهوم ایثار را برای ما معنا کردند و در دوران جنگ تحمیلی هم ایثار از سوی رزمندگان و ایثارگران ما تجربه شد؛ اما نباید تنها به تفسیر و تعقیب این موضوع در همین دو محدوده پرداخت.

درست است که پرداختن به مفهوم ایثار در حماسه عاشورا و دوران جنگ تحمیلی می‌تواند دلیلی بر اثبات ارزش این مفهوم باشد، اما مهم این است که تلاش رزمندگان و ایثارگران و یاران امام حسین(ع)‌ را در زنده نگه داشتن مفهوم ایثار در مناسبات امروزی جامعه و مردم‌مان ببینیم. آیا پسربچه‌ای که مثلا دوست دارد عضوی از بدنش را برای نجات جان دوست بیمارش هدیه کند، یک ایثارگر نیست؟

این پسربچه شاگرد راه مرد ایثارگر دیگری است که زمانی از جانش گذشته تا سلامت و حیات مردم و جامعه‌اش را حفظ و ضمانت کند.

همتی می‌افزاید: در شرایطی که جشنواره‌های تئاتر دفاع مقدس و تئاتر مقاومت و نظایر اینها به موضوع جنگ تحمیلی و دوران دفاع مقدس می‌پردازند، جشنواره تئاتر ایثار می‌تواند با بسط دادن موضوعیت و گریز از محدودیت‌های موجود، مفهوم ایثار را فراتر از گستره زمان و مکان به عنوان یک موضوع انسانی بزرگ در راس برنامه‌های فرهنگی سازمانی که متولی فرهنگ‌سازی درباره ایثار و شهادت است مورد اهمیت و تاکید قرار دهد.

آی‌سان نوروزی