خزر‌ در ‌انتظار ‌اجرای ‌تصمیم همسایگان

در این نشست بررسی‌هایی پیرامون محل دبیرخانه دائمی کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر صورت گرفت، اما از آنجا که این موضوع مربوط به مسائل سیاسی کشورهای عضو است،  در این خصوص توافقی صورت نگرفت.

همچنین در حالی که برخی کارشناسان معتقدند این نشست به نتایج پیش‌بینی شده و در دستور کار دست نیافت ، بر این باورند که ‌تعامل چند جانبه کشورهای همسایه و ذی‌نفع در مسائل زیست‌ محیطی دریای خزر می‌تواند به عنوان یکی از محورهای اصلی تامین‌کننده ثبات سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی در منطقه خزر نقش‌آفرین باشد، از این رو باید منتظر ماند و دید که کشورهای حاشیه خزر چقدر در ضمن به رسمیت شناختن قوانین، مقررات و حقوق هر یک از کشورهای متعهد برای اجرای تصمیمات گرفته شده و تعهدات کنوانسیون تهران مصمم خواهند بود.

بر این اساس کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران) یک معاهده چارچوبی است و جهت اجرای مفاد آن 8 پروتکل در نظر گرفته شده است که شامل پروتکل مربوط به آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌ها در خشکی، پروتکل حفاظت از تنوع زیستی، پروتکل همکاری‌های منطقه‌ای برای مقابله با آلودگی‌های نفتی در شرایط اضطراری، پروتکل اثرات زیست‌محیطی با ماهیت فرامرزی، پروتکل مربوط به آلودگی ناشی از فعالیت‌ها در بستر دریا، پروتکل مربوط به آلودگی ناشی از شناورها و پروتکل مربوط به آلودگی ناشی از مواد زاید و پروتکل مربوط به نوسانات سطح آب دریای خزر است.

از آنجا که اعمال مدیریت زیست ‌محیطی بر دریای خزر و مناطق پیرامونی آن،  هدایت منطقه به سوی توسعه پایدار را سبب می‌شود، تداوم برگزاری نشست‌های کشورهای حاشیه خزر را ضروری کرد.

به این ترتیب، دومین نشست کشورهای عضو کنوانسیون حفاظت از محیط ‌زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران)‌ با حضور کشورهای همسایه خزر در تهران برگزار شد و دراین نشست مقرر شد برنامه عمل 12 بندی برای حفاظت از این دریا تا اجرایی شدن پروتکل‌های کنوانسیون تهیه و اجرا شود.

کارشناسان معتقدند ‌تعامل چند جانبه کشورهای همسایه و ذی‌نفع در مسائل زیست ‌محیطی می‌تواند به عنوان یکی از محورهای اصلی تامین‌کننده ثبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در منطقه خزر نقش‌آفرین باشد. 

در این خصوص، کشورهای ساحلی دریای خزر بر آن شدند تا ضمن به رسمیت شناختن قوانین، مقررات و حقوق هر یک از کشورهای متعهد، بر ضوابط کنترل و مدیریت فعالیت‌های مستمر، آگاهی از تخریب دریای خزر و توجه به لزوم حفظ و احیای منابع زنده برای نسل‌های حاضر و آتی تاکید کنند.

تلاش برای تعریف یک رژیم واحد حفاظت از محیط‌ زیست دریایی، با حمایت از سازمان‌های بین‌المللی در قالب برنامه محیط‌زیست دریای خزر از اردیبهشت 77 آغاز شد. به گونه‌ای که در سال 82 کنوانسیون چارچوبی حفاظت از محیط‌زیست دریایی، دریای خزر موسوم به کنوانسیون تهران تدوین و در 21‌‌مرداد 85 پس از امضای تمامی کشورها لازم‌الاجرا شد. 

ایران در دومین نشست کشورهای عضو کنوانسیون تهران با تاکید بر این که تدوین پروتکل‌های الحاقی این کنوانسیون نوید بخش حرکت گروهی کشورهای حاشیه دریای خزر برای حفاظت از محیط ‌زیست این دریاست، تاکید کرد که متن پروتکل حفاظت از تنوع زیستی و پروتکل مقابله، آمادگی و همکاری منطقه‌ای در برابر آلودگی‌های نفتی، مراحل پایانی نهایی شدن را می‌گذراند که امید است با انعطاف بیشتر و استفاده از نظرات جمعی، نهایی و در آینده‌ای نزدیک نیز امضا شود. 

ایران در این نشست، علاقه‌مندی خود را برای میزبانی دائمی دبیرخانه کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر(کنوانسیون تهران) اعلام کرد چراکه جمهوری اسلامی ایران در 4‌‌سال میزبانی این برنامه توانمندی‌های خود را به اثبات رسانده ولی با این حال تصمیم در خصوص مکان دبیرخانه دائم نیازمند اجماع همه کشورهای عضو کنوانسیون تهران است.

در بیانیه نهایی دومین نشست نمایندگان کشورهای عضو کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران)، 5‌‌‌کشور جمهوری آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان توافق کردند ضمن اجرای برنامه‌های استراتژیک کنوانسیون تهران و زمان‌بندی اجرای پروتکل‌ها در یک دوره 10 ساله و حمایت از برگزاری نشست‌های دو سالانه نسبت به نهایی کردن پروتکل حفاظت از گونه‌های زیستی، توجه منطقه‌ای به منظور مقابله با آلودگی‌های نفتی، منابع طبیعی و فعالیت‌ها و تاثیرات محیطی در حمل و نقل مرزی در نشست سوم کشورهای عضو که سال 2010 میلادی در قزاقستان برگزار می‌شود، اقدام کنند.

پروتکل تنوع زیستی و آلودگی‌های نفتی

کارشناسان معتقدند که به منظور حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر باید پروتکل‌هایی را تدوین کرد تا میان کشورها لازم‌الاجرا شود؛ اما از آنجا که هنوز پروتکل‌های کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر لازم‌الاجرا نشده این امر سبب شد کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست این دریا عملا شکل اجرایی به خود نگیرد.

با تصویب و نهایی شدن پروتکل‌های کنوانسیون حفاظت از محیط ‌زیست دریای خزر، کشورها اجرای این پروتکل‌ها را در برنامه‌های ملی و منطقه‌ای قرار خواهند داد و برنامه حفاظت از محیط ‌زیست دریای خزر در قالب چارچوب و برنامه‌های پیشنهادی کنوانسیون تهران عملیاتی می‌شود. 

معاون محیط ‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌ زیست دراین رابطه گفت: با اجرایی شدن پروتکل آلودگی ‌های نفتی ، فعالیت‌های اکتشاف و استخراج نفت در منطقه دریای خزر در یک چارچوب قانونی تعریف می‌شود که این امر می‌تواند از بار آلودگی این دریا بکاهد.

دکتر محمدباقر نبوی موضوع تنوع زیستی خزر را بسیار مهم دانست و گفت: متاسفانه تنوع زیستی این دریا در حال حاضر در معرض تهدید آلودگی‌ها قرار دارد، به شکلی که یکی از مهم‌ترین خطرات در این زمینه تخریب زیستگاه‌های گونه‌های شیلاتی است.

وی بر ضرورت اجرایی شدن هرچه سریع‌تر پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون تهران تاکید و اظهار امیدواری کرد: با اجرای این پروتکل‌ها در آینده، شاید بهبود وضعیت زیست ‌محیطی دریای خزر و وضعیت اقتصادی و اجتماعی ساکنان اطراف آن باشیم.

بر اساس تحقیقات صورت گرفته، 161گونه منطقه خزر درخطر انقراض قرار دارند که این امر لزوم تدوین و تصویب پروتکل تنوع زیستی را دو چندان می‌کند.

مطالعات انجام شده از سوی برنامه محیط‌زیست دریای خزر نشان می‌دهد 441 گونه فیتوپلانکتون، 315 گونه زوپلانکتون، 380 گونه زوبنتوز، 133 گونه ماهی، 125 گونه پستاندار دریایی و خشکی و 466 گونه پرنده در دریای خزر و مناطق پیرامونی آن زیست می‌کنند که از این تعداد 10 گونه زوپلانکتون، 20 گونه زوبنتوز، 27 گونه ماهی، 41 گونه پستاندار دریایی و خشکی و 63 گونه پرنده در معرض خطر انقراض هستند و در فهرست گونه‌های در معرض خطر اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت قرار دارند.

دکتر نبوی، معاون محیط ‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط ‌زیست با اشاره به موضوع بسیار مهم تنوع‌زیستی خزر افزود: تنوع‌زیستی خزر هم‌اکنون در معرض تهدید آلودگی‌هاست؛ به شکلی که یکی از مهم‌ترین خطرات در این زمینه تخریب زیستگاه‌ها بویژه زیستگاه گونه‌های شیلاتی در مصب رودخانه‌هاست که ورود آلودگی به این مناطق، نسل ماهیان خاویاری خزر را در معرض نابودی قرار داده است.

معاون محیط‌ زیست دریایی سازمان حفاظت محیط ‌زیست گفت: وجود منابع عظیم نفت و گاز در خزر و وابستگی اقتصادی کشورهای منطقه به این صنعت، افزایش روز افزون فعالیت‌های حمل و نقل، فعالیت‌های رو به ازدیاد کشاورزی و صید بی‌رویه آبزیان احتمال افزایش آلودگی‌های گوناگون دریای خزر را بیش از پیش افزایش داده است.

مهم‌ترین چالش‌ها

مهندس امید صدیقی، مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز در خصوص مهم‌ترین چالش‌های محیط ‌زیست خزر گفت: یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیست دریای خزر هماهنگ نبودن کشورهای حاشیه این دریاست، به شکلی که همکاری و هماهنگی بین کشورها در حد مطلوبی نیست و کشورهای حاشیه اطلاعات کامل را در خصوص صنایع و آلودگی خود ارائه نمی‌کنند.

وی با اشاره به این‌که بیشتر کشورهای حاشیه خزر آلودگی‌های میکربی و سموم کشاورزی ندارند، خاطرنشان کرد: 85 درصد آب خزر از طریق رود ولگا تامین می‌شود و بیشترین آلودگی‌ها نیز از این طریق وارد خزر می‌شوند، چرا که بزرگ‌ترین صنایع در حاشیه رود ولگاست، این در حالی است که روسیه اطلاعات این صنایع را در اختیار کشورهای حاشیه‌ای قرار نمی‌دهد. 

مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست، فاضلاب‌های شهری و روستایی را چالش دیگر خزر خواند و گفت: این فاضلاب‌ها به سبب عدم تصفیه کامل به یکی از معضلات دریای خزر تبدیل شده‌اند که مطالعات نشان می‌دهد میزان ورود فاضلاب‌های شهری و روستایی در سواحل ایران به خزر بالاست.

وی افزود: آخرین برآوردها نشان می‌دهد تا چند سال آینده میزان ذخایرماهیان خاویاری به صفر می‌رسد. از سوی دیگر کنوانسیون گونه‌های در معرض خطر انقراض نیز اعلام کرده تکثیر، پرورش و بازسازی این ذخایر بسیار خوب انجام نشده است. از سوی دیگر آلودگی‌ها و صید بیش از حد مجاز به عنوان مهم‌ترین علل کاهش این ذخایر است.
بعلا‌وه تقریبا بستر تمام رودخانه‌های کشور که زیستگاه ماهیان خاویاری بوده، تخریب شده است، به شکلی که به عنوان مثال در سفیدرود به عنوان مهم‌ترین رودخانه تکثیر ماهیان خاویاری، حتی 10 درصد از ماهیان مولد نیز به سبب صید غیرمجاز نمی‌توانند به مناطق بالادست رودخانه برسند.

صدیقی، ورود سموم کشاورزی به خزر را چالش دیگر این دریا عنوان کرد و گفت: بر اساس گشت برنامه محیط‌ زیست دریای خزر (CEP) میزان سم د. د. ت به عنوان یک ماده سرطانزا و تجزیه‌ناپذیر در بخش‌هایی از ایران و قزاقستان بالاست.

وی به سموم هپتاکلر اشاره و تاکید کرد: بر اساس نتایج جدیدترین اندازه‌گیری‌ها در خصوص آلودگی سموم آلی پایدار در بافت ماهیان خزر، میزان سم هپتاکلر در منطقه تالش بیش از حد مجاز بوده است.

صدیقی با اشاره به پروژه اندازه‌گیری سموم آلی پایدار در بافت ماهیان دریای خزر افزود: بر این اساس 7 سم بسیار مهم و خطرناک از جمله آلدرین، هپتاکلر و د. د. ت در 6 گونه ماهی همچون سفید، کفال، ازون برون و کپور در 12 منطقه از آستارا در غرب تا شرق دریای خزر اندازه‌گیری شده است.

صدیقی، فک خزر را تنها پستاندار این دریا عنوان کرد و با اشاره به این‌که این گونه بر اساس فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از محیط‌زیست جزو گونه‌های در معرض خطر انقراض قرار گرفته است، گفت: طی سال‌های گذشته به سبب آلودگی ویروسی، تعدادی از جمعیت این‌گونه و بخشی نیز به سبب صید، کاسته شده است.

از سوی دیگر کیلکا به عنوان منبع اصلی تغذیه فک‌ها به دلیل اصلی حضور شانه‌دار مهاجم کاهش یافته و این مساله موجب وخیم‌تر شدن وضعیت این گونه شده است.

زباله‌های دریا

بر اساس گزارش دبیرخانه برنامه محیط‌زیست دریای خزر در خصوص مهم‌ترین عوامل آلودگی این دریا، خطرهای بالقوه‌ای نظیر خطوط لوله‌های نفتی، ماهیگیری بیش از حد و کشتیرانی غیرقانونی موجب نابودی سریع محیط ‌زیست خزر می‌شود، از این رو تنها راه پیشگیری از این آلودگی‌ها تصویب و پیگیری راهکارهای مناسب برای مقابله با آنهاست.

از سوی دیگر، مشاور ارشد برنامه حفاظت از محیط‌زیست سازمان ملل در خصوص آلودگی ناشی از زباله‌های اتمی در دریای خزر گفت: در زمان اتحاد جماهیر شوروی، متاسفانه دفن زباله‌های اتمی در سواحل دریای خزر مشاهده می‌شد، اما خوشبختانه این موضوع با برگزاری همایش‌ها و پیشنهاد راهکارهای جایگزین به طور کامل منتفی شد.

وی افزود: امروزه به هیچ وجه دفن زباله‌های اتمی را در سواحل دریای خزر نداریم و حتی برنامه‌هایی برای پاکسازی زباله‌های پیشین داریم تا اثری از آنها در محیط‌زیست دریای خزر باقی نماند.

شانه‌دار دریای خزر

شانه‌دار دریای خزر از جمله عوامل تهدید محیط‌زیست دریای خزر است که باید با همکاری کشورهای منطقه حل شود، این پدیده طی سال‌های اخیر با کاهش ذخایر ماهیان کیلکا، زیان کلانی را به صنعت شیلات منطقه وارد کرده است. بر اساس آمار ارائه شده از سوی برخی مسوولان رقم خسارت‌های وارد شده از سوی این جاندار درمنطقه حدود 250 میلیون دلار است که سهم ایران نیز از این میزان قابل توجه است. 

در این خصوص آنالیز انگشت‌نگاری شانه دار مهاجم خزر برای شناسایی دقیق و مقابله اصولی با آن آغاز شد تا نسبت به خطرات شکوفایی جلبک‌های سمی در آب‌های خزر در پی افزایش جمعیت گونه مهاجم و انباشت بقایای آن که می‌تواند به مرگ گسترده آبزیان این منطقه منجر شود و نیز بر ضرورت کنترل مداوم شرایط منطقه و تدوین پروتکلی عمومی برای پیشگیری از مشکلات احتمالی هشدار دهد.

شانه دارمهاجم به حدی اکوسیستم خزر را تحت تاثیر قرار داده که نگرانی‌های جدی‌ای در خصوص به هم ریختگی وضع زیست گونه‌های در معرض خطر و دارای ارزش اقتصادی بالا از جمله ماهی خاویار ایجاد شده است.

حمیده سادات هاشمی