زمین در آستانه تکرار تجربه انقراض نسل‌

وضعیت بحرانی‌ای که امروزه گونه‌های مختلف جانوری از جانب تداوم افزایش گازهای گلخانه‌ای در جو زمین و به دنبال آن بالارفتن دمای کلی زمین در آن گرفتار شده‌اند، کارشناسان را مجبور کرده است تا نمودار آماری مشابه بحران اقتصادی آمریکا و شاخص بورس آسیب دیده داو جونز آمریکا ترسیم کنند تا در آن و پیش از آن که خیلی دیر شود ، گونه‌های در معرض خطر شناسایی شوند و برای نجات آنها اقدامی صورت گیرد اما با وجود مقایسه غیرقابل اجتناب این دو بحران با یکدیگر به نظر می‌رسد برای نمودار گونه‌های در معرض خطر انقراض نسل برخلاف نمودار بحران اقتصادی آمریکا طرح و برنامه ترمیمی وجود نداشته باشد.

در همین راستا و بتازگی، اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست‌ (IUCN) گزارش سال 2008 خود را درخصوص وضعیت گونه‌های جانوری در معرض خطر انقراض نسل منتشر کرده است که طی آن 35 درصد از گونه‌های مختلف پرندگان، 52 درصد از دوزیستان و 71 درصد از مرجان‌های دریایی آب‌های گرم بشدت مستعد تاثیرپذیری از تغییرات مخرب جوی عنوان شده‌اند.

با نگاهی دقیق‌تر به این آمار و ارقام بخوبی مشخص است که تغییرات جوی و تداوم فرآیند گرمایش زمین حیات آبزیان را بشدت تحت تاثیر قرار داده است و در این میان افزایش دمای کلی آب اقیانوس‌ها می‌تواند خطری بالقوه‌تر برای گونه‌های مختلف جانوری ساکن آبها در نظر گرفته شود.

وندی فودن از برنامه گونه‌های اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست می‌گوید: تغییرات جوی فرآیندی است که در سالیان اخیر تداوم داشته؛ اما مساله مهم این است که تصمیم‌گیرندگان حفاظت از طبیعت و گونه‌های جانوری، اطلاعات و سرنخ‌های چندانی درخصوص گونه‌های مختلف جانوری که در معرض بیشترین خطرات قرار دارند، در اختیار ندارند.

این مساله می‌تواند تاثیر مخربی بر فعالیت‌های جهانی کمک به گونه‌های حساس و در معرض خطر داشته باشد. بسیاری از این گونه‌ها در جنگل‌های حاره‌ای دوردست و صعب‌العبور و مناطق دریایی ناشناخته جهان زندگی می‌کنند. با این حال، اینها موانعی در سر راه محققان هستند و نه تغییرات جوی و گرمایش زمین.

در حال حاضر، بالغ بر 90 علت عمده تاثیرگذار شناخته شده است که گونه‌های مختلف را نسبت به تغییرات جوی، حساس و ناپایدار می‌کند. به عنوان مثال، 3438 مورد از 9856 گونه پرنده شناخته شده حداقل دارای یکی از 11 فاکتوری هستند که آنها را در برابر تغییرات جوی ناپایدار و مقدمات انقراض نسل آنها را فراهم می‌کند.

بررسی‌های دقیق محققان که با استفاده از یافته‌های گوناگون علمی و تحقیقاتی ارائه شده، نشان می‌دهند گونه‌های پرنده‌ای نظیر مرغان دریایی و پنگوئن‌ها در مقایسه با دیگر پرندگان نسبت به آثار مخرب تغییرات جوی مستعدتر هستند البته بر این نکته تاکید شده است که خانواده حواصیل‌ها، عقاب‌های دریایی و عقاب‌های نواحی خشکی و کوهستانی نیز در خطر بالقوه قرار دارند.

وضعیت درخصوص دوزیستان نیز چندان امیدوارکننده نیست؛ چون مشخص شده است 3217 گونه از کل 6222 دوزیست به ثبت رسیده در سراسر جهان ازجمله 3 خانواده معروف از مارمولک‌ها و 80 تا 100 درصد قورباغه‌های Seychelles، هندی و استرالیایی نسبت به تغییرات جوی پایداری چندانی ندارند و باید برای نجات آنها از وضعیت فعلی اقدامی ضروری انجام داد.

با این حال به نظر می‌رسد مرجان‌های دریایی قربانیان اصلی‌تر فرآیند گرمایش زمین و تغییرات جوی باشند. هم‌اکنون مشخص شده است از 799 گونه مرجان دریایی شناخته شده در آب‌های جهان بالغ بر 566 گونه در وضعیت نه چندان خوبی قرار داشته باشند.

در این میان مرجان‌های قارچی وضعیت بحرانی‌تری دارند و به عقیده محققان نشت نفت از نفتکش‌ها در کنار تغییرات جوی، عاملی مضاعف برای درمعرض خطر قرار گرفتن حیات این گونه‌ها به حساب می‌آید.

از نگاهی دیگر، پستانداران به عنوان یکی از قربانیان اصلی گرمایش زمین عنوان می‌شوند. به عقیده کارشناسان، اطلاق عبارت «در معرض خطر ناپدید شدن همیشگی 44 هزار گونه از پستانداران» زنگ خطر جدی برای محیط زیست جهانی به حساب می‌آید، چون در دهه‌های اخیر تا این حد آماری نگران‌کننده منتشر نشده است.

نبود منابع اطلاعاتی‌ مشکلی مضاعف برای محققان‌

در حالی که طی سالیان اخیر محققان با استفاده از تصویربرداری‌های ماهواره‌ای و داده‌هایی که از مراکز تحقیقاتی کشورهای مختلف جهان به دست آورده‌اند سعی در شناسایی و طبقه‌بندی گونه‌های در معرض خطر داشته‌اند؛ باز هم نبود منابع اطلاعاتی کافی بویژه درخصوص پستانداران، فاکتوری بازدارنده برای محققان به حساب می‌آید.

به گفته کارشناسانی نظیر ژان شیپر از دانشمندان برجسته IUCN وضعیت تا به آنجا نگران‌کننده عنوان شده است که 36 درصد از پستانداران در ردیف گونه‌های در معرض خطر قرار گرفته‌اند.

تحقیقات جهانی با هدف شناسایی پستانداران دریایی در معرض خطر انقراض نسل با موانع مضاعفی نیز روبه‌رو هستند. طی سالیان اخیر فناوری‌های نوینی در زمینه ردیابی وال‌ها و دلفین‌ها به عنوان گونه‌های مستعد در معرض خطر ارائه شده است با این حال، گستردگی محیط زیست این جانوران، دانشمندان را با چالش‌های فراوانی روبه‌رو کرده است.

سناریوی دایناسورها تکرار می‌شود؟

فهرست قرمز IUCN که بتازگی در بارسلونای اسپانیا ارائه شده است مدرک مستند دیگری درخصوص این واقعیت است که زمین از زمان انقراض نسل دایناسورها در 65 میلیون سال پیش در آستانه تکرار این تجربه تلخ و دردناک است با این تفاوت که در این دوره انبوهی از گونه‌های جانوری و گیاهی در معرض نابودی همیشگی قرار دارند.

در 500 میلیون سال گذشته تنها 5 دوره عمده انقراض نسل به ثبت رسیده است و بی‌شک ثبت ششمین دوره آن در عصر حاضر به روشنی گویای وضعیت بحرانی محیط زیست و حیات جانوری و گیاهی فعلی زمین است.

به عقیده بسیاری از کارشناسان، درصورت تداوم روند فعلی نابودی گونه‌های جانوری، تنها چند دهه زمان کافی است تا ردپای بسیاری از جانورانی که هم‌اکنون میلیاردها انسان زندگی هیجان برانگیز آنها را بر صفحه تلویزیون دنبال می‌کنند، تنها در کتاب‌ها و تصاویر آرشیو شده پیدا شوند.

مهدی پیرگزی‌