تحول‌ در تولید ‌داروها ‌با‌ ‌استفاده‌ از ‌‌ابزارهای‌ سلولی‌

پیش از هر چیز تعریف ساده و مختصری از فناوری نوینی که ابداع کرده‌اید، ارائه کنید.

آنچه ما در دانشگاه دورهام موفق به انجام آن شده‌ایم، نتیجه برخی تحقیقات دامنه‌دار است که بنیان آن به حدود 5 سال پیش باز می‌گردد. در این طرح نسبتا طولانی توانسته‌ایم 2 نوع ابزار سلولی ترکیبی تولید کنیم که می‌توانند سلول‌های بنیادین را تحریک کنند و در نهایت در تبدیل آنها به اشکال مختلفی از بافت‌های مورد نیاز در بدن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.

هدف اصلی که در این طرح دنبال کرده‌اید، چه چیزی بوده است؟

همان‌طور که از نام این فناوری مشخص است یعنی ابزار مولکولی، استفاده از قابلیت‌های مختلف آن به کسب نتایج دقیق در آزمایش‌های مختلف منتهی خواهد شد. مولکول‌های جدیدی که ما در دانشگاه دورهام تولید کرده‌ایم 23 EC و 19 EC نام دارند که در مقایسه با مولکول‌های طبیعی فعلی از توانایی خیره‌کننده‌تری در تحریک سلول‌های بنیادین برای تولید بافت‌های مختلف در بدن برخوردارند. این مولکول‌ها می‌توانند با ضریب بالایی از دقت به تحریک سلول‌های بنیادین در محیط‌های آزمایشگاهی بپردازند و نتایج آزمایش‌ها را دقیق‌تر ارائه کنند. در حقیقت می‌توان گفت ما توانسته‌ایم تکنیک نوین و امیدوارکننده‌ای برای برنامه‌ریزی دوباره سلول‌های بنیادین با هدف تولید بافت‌های مختلف و مورد نیاز ارائه کنیم.

پس این هدف، تکمیل‌کننده هدف مطرح شده از سوی شما مبنی بر تسریع در فرآیند تولید داروهای مختلف در جهان خواهد بود؟

آنچه من گفتم همان منظور شما، اما به بیانی دیگر است. به بیانی ساده‌تر، با استفاده از این ابزارهای مولکولی می‌توانیم ضمن تولید موثرتر بافت‌های مورد نیاز در محیط‌های آزمایشگاهی، تاثیر داروهای مختلف بر آنها را مورد بررسی دقیق قرار دهیم، بدون آن‌که به استفاده از حیوانات آزمایشگاهی و کسب نتایج مبهم نیاز باشد. در حقیقت ما زمان کمی در اختیار داریم و باید داروهای مطمئنی برای درمان بیماری‌های سخت‌درمانی نظیر آلزایمر و پارکینسون ارائه کنیم.

در این طرح درمان بیماری خاصی نیز مد نظرتان بوده است؟

همان‌طور که گفتم در این تکنیک با استفاده از ابزارها، سلول‌های بنیادین را برای تولید طیف وسیعی از بافت‌ها در محیط‌های آزمایشگاهی تحریک می‌کنیم. پس می‌توانیم بافت‌هایی را که در جریان شکل‌گیری بیماری‌های مختلف آسیب می‌بینند، تولید کرده و اثرگذاری داروها روی آنها را مورد بررسی موشکافانه قرار دهیم. با این حال در کنار چنین نگرشی توجه خاصی به بیماری آلزایمر داشته‌ایم. این بیماری در بسیاری از کشورهای جهان و از جمله مناطق توسعه یافته در حال گسترش است و تلاش کرده‌ایم راه‌های نوینی برای تاثیرگذاری بهتر داروها برای درمان آن ارائه کنیم.

کدام یک از این ابزارهای سلولی به شما در بررسی جنبه‌های گوناگون آلزایمر کمک کرده است؟

البته ما در مراحل کاملا ابتدایی آزمایش‌های خود قرار داریم. اما همین بررسی‌های ابتدایی نشان داده‌اند ابزار مولکولی 23 EC می‌تواند با تحریک کردن خیره‌کننده سلول‌های بنیادین و تولید نورون‌های عصبی در محیط‌های آزمایشگاهی، نمونه‌های خوبی درخصوص بررسی داروهای مختلف آلزایمر ارائه کند.

آیا تحقیقات مشابه دیگری نیز در گوشه‌ و کنار جهان در حال انجام است؟

تا آنجا که ما اطلاع یافته‌ایم، تحقیقاتی به این گستردگی آغاز نشده است. با این حال در برخی دانشگاه‌های آمریکا و همچنین کره جنوبی و ژاپن، تحقیقات اولیه‌ای در خصوص تحریک بهتر سلول‌های بنیادین آغاز شده است.

برنامه آینده شما در توسعه این فناوری نوین چیست؟

با توجه به موفقیت‌های اولیه و امیدوارکننده‌ای که به دست آورده‌ایم درتلاشیم آن را برای طیف گسترده‌ای از بیماری‌های مخرب مغزی و قلبی که فعلا تکنیک‌های دارویی درخصوص آنها چندان موثر نبوده‌اند، به کار گیریم.
همچنین مدنظر داریم تحریک سلول‌های بنیادین در محیط‌های محدود آزمایشگاهی را تا میزان قابل توجهی افزایش دهیم. نتیجه این تلاش‌ها بی‌شک در توسعه تحقیقات دارویی موثر خواهد بود.

مهم‌ترین مشخصه این مولکول‌ها چه چیزهایی هستند؟

بی‌شک مهم‌ترین نکته‌ای که درخصوص این مولکول‌ها می‌توان متصور شد، ضریب بالای ثبات و پایداری در آنهاست.
در حقیقت هربار که از آنها استفاده کنیم، تفاوتی با قبل نخواهد داشت. اکنون  محققان با استفاده از سلول‌های اسید ترانس رتینوئیک (ATRA) به تحریک سلول‌های بنیادین می‌پردازند، اما این سلول‌ها ضریب پایداری چندانی ندارند و نسبت به متغیرهای محیطی نظیر نور، گرما و سرما و حتی جریان هوا دچار انحطاط می‌شوند؛ ولی سلول‌های جدید عاری از این نقاط ضعف هستند. از آن گذشته، چون نتایج بررسی‌ها در مدت زمان بسیار کوتاهی آماده می‌شود، می‌توانیم تولید داروهای مختلف را تسریع بخشیم و جالب‌تر از آن، کمتر به نتایج مربوط به بررسی‌های دارویی روی حیوانات آزمایشگاهی تکیه کنیم.

پس با توجه به نکاتی که ارائه کردید، استفاده کمتر از حیوانات آزمایشگاهی نیز یکی دیگر از ثمرات این فناوری نوین خواهد بود؟

دقیقا همین‌طور است. هم‌اکنون در بسیاری از کشورهای جهان و حتی مناطق توسعه یافته، استفاده از حیوانات آزمایشگاهی نظیر موش‌ها مهم‌ترین فاکتور در بررسی نتایج آزمایش‌ها به حساب می‌آید، حال آن‌که در بسیاری از موارد این نتایج نمی‌توانند چندان قابل اطمینان باشند. از آن گذشته بتازگی مباحث اخلاقی نیز درخصوص استفاده گسترده از حیوانات آزمایشگاهی مطرح شده است که به واسطه توسعه این فناوری نوین، این جنجال‌ها نیز خاتمه خواهد یافت.

آینده استفاده از این گونه ابزارها را چگونه می‌بینید؟

در حال حاضر هزینه‌های درمان‌های دارویی برای بیماری‌های خاص و لاعلاج بالاست و دانشمندان در آزمایشگاه‌های مختلف و مجهز سراسر جهان همه‌روزه می‌کوشند بهترین شیوه‌ها را برای درمان‌های موثر دارویی ارائه کنند.
همه‌ساله طیف گسترده‌ای از داروها در گوشه و کنار جهان تولید می‌شوند، اما نتایج مورد نظر محققان را به همراه ندارند، در حالی که هزینه‌های بالایی برای آنها صرف می‌شود. با توجه به موفقیت‌های اولیه حاصل شده در این بررسی، می‌توانیم به کاهش این هزینه‌ها امیدوار باشیم.