فراخوان رهبر انقلاب برای ایجاد جنبش مناظره علمی

فرزندان و برادران عزیز با همه مضمون نامه شما موافقم و از شما و همفکرانتان در حوزه و دانشگاه می خواهم که این ایده ها را تا لحظه عملی شدن و ثمر دادن ، هر چند درازمدت ، تعقیب کنید. نه مایوس و نه شتابزده ، اما باید این راه را که راه شکوفایی و خلاقیت است به هر قیمت پیمود. این انقلاب باید بماند و برنامه تاریخی و جهانی خویش را به بار نشاند و همین که این عزم و بیداری و خودآگاهی در نسل دوم حوزه و دانشگاه نیز بیدار شده است ، همین که این نسل از افراط و تفریط، رنج می برد و راه ترقی و تکامل را نه در «جمود و تحجر» و نه در «خودباختگی و تقلید»، بلکه در نشاط اجتهادی و تولید فکر علمی و دینی می داند و می خواهد که شجاعت نظریه پردازی و مناظره در ضمن وفاداری به اصول و اخلاق و منطق در حوزه و دانشگاه ، بیدار شود و اراده کرده است که سوالات و شبهات را بی پاسخ نگذارد، خود، فی نفسه یک پیروزی و دستاورد است و باید آن را گرامی داشت و آنگاه که نخبگان ما نقطه تعادل میان «هرج و مرج» و «دیکتاتوری» را شناسایی و تثبیت کنند، دوران جدید آغاز شده است . آری ، نباید از «آزادی» ترسید و از «مناظره» گریخت و «نقد و انتقاد را» به کالای قاچاق و یا امری تشریفاتی ، تبدیل کرد چنانچه نباید به جای مناظره ، به «جدال و مرائ» گرفتار آمد و به جای آزادی ، به دام هتاکی و مسوولیت گریزی لغزید. آن روز که سهم «آزادی»، سهم «اخلاق» و سهم «منطق»، همه یکجا و در کنار یکدیگر ادا شود، آغاز روند خلاقیت علمی و تفکر بالنده دینی در این جامعه است و کلید جنبش «تولید نرم افزار علمی و دینی» در کلیه علوم و معارف دانشگاهی و حوزوی زده شده است . بی شک آزادیخواهی و مطالبه فرصتی برای اندیشیدن و برای بیان اندیشه توام با رعایت «ادب استفاده از آزادی»، یک مطالبه اسلامی است و «آزادی تفکر، قلم و بیان» نه یک شعار تبلیغاتی بلکه از اهداف اصلی انقلاب اسلامی است . من عمیقا متاسفم که برخی میان مرداب «سکوت و جمود» با گرداب «هرزه گویی و کفرگویی»، طریق سومی نمی شناسند و گمان می کنند که برای پرهیز از هریک از این دو، باید به دام دیگری افتاد. حال آن که انقلاب اسلامی آمد تا هم «فرهنگ خفقان و سرجنبانیدن و جمود» و هم «فرهنگ آزادی بی مهار و خودخواهانه غربی» را نقد و اصلاح کند و فضایی بسازد که در آن «آزادی بیان»، مقید به «منطق و اخلاق و حقوق معنوی و مادی دیگران» و نه به هیچ چیز دیگری ، تبدیل به فرهنگ اجتماعی و حکومتی گردد و حریت و تعادل و عقلانیت و انصاف ، سکه رایج شود تا همه اندیشه ها در همه حوزه ها فعال و برانگیخته گردند و «زاد و ولد فرهنگی» که به تعبیر روایات پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت ایشان (علیهم السلام)، محصول «تضارب آراء و عقول» است ، عادت ثانوی نخبگان و اندیشه وران گردد. بویژه که فرهنگ اسلامی و تمدن اسلامی همواره در مصاف با معضلات جدید و نیز در چالش با مکاتب و تمدنهای دیگر، شکفته است و پاسخ به شبهه نیز بدون شناخت شبهه ، ناممکن است . در قسمت دیگری از این نامه مقام معظم رهبری بااشاره به این که گروهی به دنبال سیاست زدگی و گروهی به دنبال سیاست زدایی ، دائما تبدیل فضای فرهنگی کشور را به سکوت مرداب گونه یا تلاطم گرداب وار، می خواهند تا در این بلبشو، فقط صاحبان قدرت و ثروت و تریبون ، بتوانند تاثیرگذار و جریان ساز باشند و سطح تفکر اجتماعی را پایین آورده و همه فرصت ملی را هدر دهند و اعصاب ملت را بفرسایند و درگیری های غلط و منحط قبیله ای با فرهنگ فاسد بیگانه را رواج دهند و در نتیجه صاحبان خرد و احساس ، ساکت و مسکوت بمانند و صاحبدلان و خردمندان ، برکنار و در حاشیه مانده و منزوی ، خسته و فراموش شوند، تاکید کردند: در چنین فضایی ، جامعه به جلو نخواهد رفت و دعوی ها، تکراری ، ثابت ، سطحی و نازل می گردد، هیچ فکری تولید و حرف تازه ای گفته نمی شود، عده ای مدام خود را تکرار می کنند و عده ای دیگر تنها غرب را ترجمه می کنند و جامعه و حکومت نیز که تابع نخبگان خویش اند، دچار انفعال و عقبگرد می شوند. چنانچه در نامه خود توجه کرده اید، برای بیدار کردن عقل جمعی ، چاره ای جز مشاوره و مناظره نیست و بدون فضای انتقادی سالم و بدون آزادی بیان و گفتگوی آزاد با «حمایت حکومت اسلامی» و «هدایت علما و صاحب نظران»، تولید علم و اندیشه دینی و در نتیجه ، تمدن سازی و جامعه پردازی ، ناممکن یا بسیار مشکل خواهد بود. برای علاج بیماری ها و هتاکی ها و مهار هرج و مرج فرهنگی نیز بهترین راه ، همین است که آزادی بیان در چارچوب قانون و تولید نظریه در چارچوب اسلام ، حمایت و نهادینه شود. رهبر انقلاب با تاکید بر این که هر سه روش پیشنهادی در نامه یاد شده یعنی تشکیل :
1) کرسی های نظریه پردازی»
2) کرسی های پاسخ به سوالات و شبهات»
3) کرسی های نقد و مناظره »، روشهایی عملی و معقول باشند و خوب است که حمایت و مدیریت شوند ، آورده اند:
بنحوی که هر چه بیشتر، مجال علم ، گسترش یافته و فضا بردکانداران و فریبکاران و راهزنان راه علم و دین ، تنگ تر شود. باید «تولید نظریه و فکر» تبدیل به یک ارزش عمومی در حوزه و دانشگاه شود و در قلمروهای گوناگون عقل نظری و عملی ، از نظریه سازان تقدیر به عمل آید و به نوآوران ، جایزه داده شود و سخنانشان شنیده شود تا دیگران نیز به خلاقیت و اجتهاد، تشویق شوند. باید ایده ها در چارچوب منطق و اخلاق و درجهت رشد اسلامی با یکدیگر رقابت کنند و مصاف دهند تا جهان اسلام ، اعاده هویت و عزت کند و ملت ایران به رتبه ای جهانی که استحقاق آن را دارد بار دیگر دست یابد. ایشان پیشنهاد کردند:
این ایده چه در قالب «مناظره های قانونمند و توام با امکان داوری» و با حضور «هیاتهای داوری علمی» و چه در قالب تمهید «فرصت برای نظریه سازان» و سپس «نقد و بررسی» ایده آنان توسط نخبگان فن و در محضر وجدان علمی حوزه و دانشگاه ، تنها محدود به برخی قلمروهای فکر دینی یا علوم انسانی و اجتماعی نیز نماند؛ بلکه در کلیه علوم و رشته های نظری و عملی (حتی علوم پایه و علوم کاربردی و...) و در جهت حمایت از کاشفان و مخترعان و نظریه سازان در این علوم و در فنون و صنایع نیز چنین فضایی پدید آید و البته برای آن که ضریب «علمی بودن» این نظریات و مناظرات ، پائین نیاید و پخته گوئی شود و سطح گفتگوها نازل و عوامانه و تبلیغاتی نشود، باید تمهیداتی اندیشید و قواعدی نوشت . رهبر انقلاب ضمن اعلام موافقت و حمایت خود از چنین طرحهایی از شورای محترم مدیریت حوزه علمیه قم خواستند تا با اطلاع و مساعدت «مراجع بزرگوار و محترم» و با همکاری و مشارکت «اساتید و محققین برجسته حوزه»، برای بالندگی بیشتر فقه و اصول و فلسفه و کلام وتفسیر و سایر موضوعات تحقیق و تالیف دینی و نیز فعال کردن «نهضت پاسخ به سوالات نظری و عملی جامعه»، تدارک چنین فرصتی را ببینند. ایشان همچنین از شورای انقلاب فرهنگی و بویژه ریاست آن خواستند که این ایده را در اولویت دستور کار شورا برای رشد کلیه علوم دانشگاهی و نقد متون ترجمه ای و آغاز «دوران خلاقیت و تولید» در عرصه علوم و فنون و صنایع و بویژه رشته های علوم انسانی و نیز معارف اسلامی قرار دهند تا زمینه برای این کار بزرگ بتدریج فراهم گردد و دانشگاه های ما بار دیگر در صف مقدم تمدن سازی اسلامی و رشد علوم و تولید فناوری و فرهنگ ، قرار گیرند. بی شک هر دو نهاد از طرحهای پیشنهادی فضلائ دانشگاهی و حوزوی و از جمله طرح شما، استفاده خواهندکرد تا با رعایت همه جوانب مساله ، جنبش «پاسخ به سوالات»، «مناظرات علمی» و «نظریه پردازی روشمند» را در کلیه قلمروهای علمی حوزه و دانشگاه ، نهادینه و تشویق کنند. امیدوارم که مراحل اجرائ این ایده ، دچار فرسایش اداری نشده و تا پیش از بیست و پنجمین سالگرد انقلاب ، نخستین ثمرات مهم آن آشکار شده باشد.
والله المستعان .
والسلام علیکم و رحمه الله 16/11/81

گفتنی است ، جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه با ارسال نامه ای به رهبر معظم انقلاب ، با اشاره به بیانات معظم له در دیدار با اعضای انجمن قلم در تشویق به نهضت علمی و آزاداندیشی ، پیشنهاد کردند تا در جهت ایجاد کرسی های آزاد علمی با حضور هیاتهای منصفه علمی و تخصصی و در محضر وجدان عمومی حوزه و دانشگاه ، اقدامات لازم صورت پذیرفته و از ایشان دراین باره راهنمایی و تقاضای اعلام نظر کردند.