ساختار القاعده در حال فروپاشی است‌

وقتی ارتش سرخ با شکست و زبونی از افغانستان خارج شد بتونمان به سرزمین ابا و اجدادی خود یعنی لیبی بازگشت. او در آنجا به جمع رهبران گروه جنگجویان اسلامی لیبی‌ (LIFG) پیوست که با اتکا به صدها نیروی خود به دنبال ساقط کردن حاکمیت معمرقذافی، رهبر لیبی بودند. پیش از آن که یازدهم سپتامبر 2001 از راه برسد او یکی از چهره‌های شناخته شده در دنیای فعالان شبکه جهانی تروریسم بود که توسط القاعده رهبری و هدایت می‌شد. امروز او در لندن زندگی می‌کند. وقتی پشت میز رستوران نشست به یکی از خدمتکاران با لهجه فصیح انگلیسی اسپرسو سفارش داد.

تغییر 180 درجه‌ای

بتونمان همین اواخر از لیبی به بریتانیا بازگشته است. در لیبی برای دولت قذافی،‌ همان رژیمی که 10 سال پیش در تلاش بود تا ساقط‌اش کند، کار می‌کند. او را به کاری حساس گمارده‌اند. وظیفه‌اش متقاعد کردن اعضای دستگیر شده LIFG به امضای برگه‌های سوگند به وفاداری به رژیم قذافی است.

به همین دلیل است که بتونمان طی 16 ماه گذشته 25 بار به لیبی سفر کرده و به ظاهر تلاش‌هایش چندان هم بی‌ثمر نبوده است. اکثرا همرزمان سابق او حاضر شده‌اند برای دست کشیدن از سلاح و توقف فعالیت‌های خصمانه علیه دولت لیبی تعهد بدهند. زندانیان برای آن‌که به آزادی برسند باید نسبت به دولت قذافی اعلام وفاداری کرده، خشونت را تقبیح کنند و متعهد به تلاش برای برقراری صلح و آرامش در لیبی شوند.

این وظیفه جهادی‌های سابق چندان هم محرمانه تلقی نمی‌شود. شبکه الجزیره قطر همین اواخر فیلم مستندی در مورد بتونمان و دیگر جهادی‌های پیشین که اکنون به سفیران صلح دولت قذافی تبدیل شده‌اند، تهیه کرد.

نباید تصور کرد که لیبی تنها جایی است که جهادی‌ها از ادامه همکاری با گروه‌های همگرا با القاعده دست می‌کشند. 7 سال پس از حملات یازدهم سپتامبر 2001 و یک دهه پس از آن که بن‌لادن و ایمن‌الظواهری، مرد شماره دو القاعده این گروه را بنیان نهادند نشانه‌های ضعف و فروپاشی در آن در حال نمایان شده است. تا پیش از این کارشناسان امور امنیتی القاعده را شبکه‌ای جهانی از هسته‌های تروریستی با زیرشاخه‌های متعدد در سراسر دنیا توصیف می‌کردند اما با تحولات اخیر به نظر می‌رسد زیرشاخه‌های این گروه اندک اندک علیه سرشاخه‌ها به طغیان برداشته‌اند. آنان کم‌کم از القاعده فاصله می‌گیرند و سعی دارند راه‌ خود را از القاعده جدا کنند.

محکوم به فنا

کارشناسان مبارزه با تروریسم از اروپا و ایالات‌متحده ماه می سالجاری میلادی در فلورانس ایتالیا گردهم آمدند تا در مورد شرایط امنیت کنونی دنیا به بحث و تبادل‌نظر بپردازند. این که چه تعداد جهادی در چارچوب القاعده در برابر غرب صف‌آرایی کرده‌‌اند یکی از مهم‌ترین موضوعات این نشست بود. در حالی که برخی اعتقاد داشتند بن‌لادن هنوز بر بسیاری از زیرشاخه‌ها نظارت دارد و القاعده علاوه بر آموزش دادن تروریست‌ها و تامین منابع مالی آن‌ها نقش محوری در تعیین اهداف گروه‌های تروریستی فعال در سراسر جهان دارد عده‌ای دیدگاه کاملا متفاوتی داشتند.

ایمن‌الظواهری که پزشکی مصری است، تاکید دارد کسانی چون بتونمان خود را به دستگاه‌های اطلاعاتی غرب فروخته‌اند یا به قدری شکنجه شده‌اند که در برابر فشار چاره‌ای جز تسلیم نداشته‌اند. او ادعاهای غرب مبنی بر ایجاد شکاف در ساختار القاعده را ترفندی تبلیغاتی برای القای ناامیدی به زیرشاخه‌های این گروه توصیف کرده است. با این حال به نظر می‌رسد تاثیزگذاری بن‌لادن، الظواهری و پیام‌های صوتی و ویدئویی آن‌ها در حال رنگ باختن هستند. ماه می بود که جنبش مذهبی دئوباند هند که دست بر قضا هواداران زیادی دارد با صدور فتوایی تروریسم را نکوهش کرد.  به ظاهر حرکت در راستای محکوم کردن تروریسم به موجی تبدیل شده که می‌رود دنیای اسلام را درنوردد. تعدادی از اعضای ارشد حزب‌التحریر، جنبشی افراطی که در سال 1954 میلادی در اردن بنیان نهاده شد و طی 4 دهه گذشته دامنه نفوذ آن به 40 کشور رسید بنیادی را برای مبارزه با افراطی‌گری در بین مسلمانان اروپا بنا نهاد. مجید نواز 33 ساله مدیریت این جنبش موسوم به بنیاد قلم را بر عهده دارد. او در گذشته مسوول هماهنگی برای ایجاد هسته‌های نزدیک به القاعده در پاکستان و بعدها در دانمارک بود. همین فعالیت‌ها بود که موجب شد نواز 5 سال را در زندان‌های مصر سر کند. در دوران محکومیت بود که او از افراطی‌گری رویگردان شد.

عبور از خطوط قرمز

شورش در صفوف القاعده اولین بار در ماه می سال گذشته میلادی و با ارسال نمابری به روزنامه الشرق‌الاوسط چاپ لندن درز کرد. این نمابر توسط یکی از چهره‌های شناخته شده کادر رهبری القاعده، از اولین کسانی که الهام‌بخش بن لادن بودند و زمانی با سفر پاکستان و عزیمت به افغانستان از طریق شهر پیشاور به صفوف القاعده پیوست تا پلکان ترقی را در این گروه به سرعت پشت‌سر بگذارد ارسال شده بود. نام این مرد سید امام شریف است. او به سان الظواهری پزشکی مصری‌تبار است که بعدها به رقیب او برای رسیدن به مقام جانشینی بن‌لادن تبدیل شد. شریف را بیشتر به نام مستعارش دکتر فضل می‌شناسند.

فضل 58 ساله این نمابر را از زندانی در مصر، جایی که از سال 2004 میلای در حال پشت‌سر گذاشتن دوران حبس ابد خود است، ارسال کرده بود. او در این نامه افراطی‌گری را نکوهش کرده و عملکرد القاعده را مغایر با تعالیم اسلام دانسته است. او در این نامه به مومنین توصیه کرده بود با کسانی که به جنگ احکام الهی می‌روند، مبارزه کنند اما در این راه از چارچوبی که در قرآن ترسیم شده است فراتر نروند.چنین توصیه‌ای آن هم از کسی که یکی از موسسان القاعده و استراتژیست این گروه بودند دور از انتظار و عجیب است؟ آیا او این نامه را از سر احساس و برای جلب‌نظر رژیم حسنی مبارک، رئیس‌جمهور مصر نوشته یا نوشته او را باید متضمن این واقعیت دانست که القاعده به نقطه عطفی در تاریخ کوتاه حیاتش رسیده است؟ به ظاهر چنین است.