بانکی ‌از‌ گیاهان‌ در‌ معرض‌ خطر

براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران، گیاهان ایران به دلیل وسعت کشور و حاکم بودن شرایط اقلیمی و اکولوژیکی متفاوت در آن بسیار متنوع هستند. طبق برآوردها حدود 8 هزار گونه گیاهی در ایران وجود دارد. این گیاهان در 3 گروه نهاندانگان،‌ بازدانگان و سرخس‌ها در مجموع در 167 تیره و 1200 جنس در 3 ناحیه رویشی اروپا سیبری، ایران و تورانی و صحار اسندی گسترش دارند.

از میان گیاهان ایران، حدود 1800 گونه بومی ایران است، یعنی تنها در داخل مرزهای ایران و نه هیچ جای جهان مشاهده می‌شوند و البته در بعضی از گزارش‌ها آمده است که هیچ تیره گیاهی انحصاری تاکنون در ایران گزارش نشده است.توزیع گونه‌های گیاهی در نواحی رویشی ایران نشان می‌دهد بیشترین تعداد گونه‌های گیاهی در ناحیه ایران و تورانی و در بخش کوهستانی این منطقه یافت می‌شود.

همچنین براساس دومین گزارش وضعیت محیط‌زیست ایران، 84 درصد گونه‌های بومی در ناحیه ایران و تورانی، 7/6 درصد گونه‌ها در ناحیه اروپا سیبری و 3 درصد در ناحیه صحار اسندی و 3/6 درصد در دیگر نواحی مشاهده می‌شوند.

در ضمن استان‌های آذربایجان، خراسان، تهران، فارس و مازندران بیشترین تعداد گونه بومی اختصاصی را دارند و استان‌های چهارمحال و بختیاری، گلستان، تهران و لرستان بیشترین متوسط تعداد گونه بومی در واحد سطح را شامل می‌شوند.

هرباریوم، موزه‌ای گیاهی‌

دکتر طاهره افتخاری، کارشناس مسوول هرباریوم دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گوید: هرباریوم دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی تقریبا از سال 1370 به صورت مدون و رسمی آغاز به کار کرد؛ اما نمونه‌های آن متعلق به 46 سال پیش است که توسط کارشناسان مجرب و مشهور داخل و خارج از کشور جمع‌آوری و شناسایی شده است.

وی می‌افزاید: این مجموعه هرباریوم دارای حدود 25 هزار نمونه گیاهی متعلق به ایران است که توسط کادر موجود نمونه‌ها شناسایی و ساماندهی شدند.

وی با اشاره به این که هرباریوم تنها مجموعه‌ای از نمونه‌های خشک و پرس شده نیست، ادامه می‌دهد: هرباریوم یک موزه گیاهی و یک سیستم علمی پویاست که می‌تواند مرکزی برای مطالعه دانشجویان و اساتید باشد.دکتر افتخاری می‌گوید: هرباریوم مجموعه پویایی است که علاوه بر گیاهان خشک پرس شده نمونه‌های بذر و قطعاتی سه‌بعدی از چوب، بخش‌هایی از بافت‌ها و DNA گیاهان را دربردارد.

کارشناس مسوول هرباریوم دفتر تنوع‌زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گوید: هم‌اکنون هرباریوم در این بخش دارای 2 بانک اطلاعاتی برای پشتیبانی اطلاعات است که بررسی فلور و پوشش گیاهی مناطق تحت مدیریت سازمان را نیز به عهده دارد.

افتخاری می‌افزاید: بررسی 172 منطقه تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست و بررسی رویشگاه‌های منحصربه فرد و خاص در دستور کار بخش هرباریوم قرار دارد.

وی با اشاره به این که بخش هرباریوم در آینده‌ای نزدیک به مجموعه آزمایشگاهی تجهیز می‌شود، ادامه داد: بخش‌های کشت بافت،‌ اتاق رشد و آزمایشگاه ژنتیک برای گیاه‌شناسی مدرن نیز به این مجموعه اضافه خواهد شد و هم‌اکنون تعدادی نمونه گیاهی از بذرها در سردخانه‌ها نگهداری می‌شود.

بانک ژن ملی گیاهی نیز تعداد نمونه‌های بذر باارزشی دارد و زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می‌کند و هم‌اکنون مجموعه‌ای از نمونه‌های گیاهان در معرض تهدید بویژه در معرض خطر انقراض در بانک ژن سازمان حفاظت محیط‌زیست نگهداری می‌شود.کارشناس مسوول هرباریوم سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به این که بانک ژن 100 نمونه گیاهی دارد، ادامه داد: در کشور ایران نزدیک به 8 هزار گونه گیاهی وجود دارد که هر روز به این رقم اضافه می‌شود و این رقم تنها مربوط به گیاهان عالی است و اگر به این تعداد، تعداد خزه‌ها، گل‌سنگ‌ها و نهان‌زادان آوندی را اضافه کنیم  که هنوز تحقیقات جامعی در این بخش صورت نگرفته است  این رقم بسیار افزایش خواهد یافت.

جالب است بدانید حدود 8 هزار گونه گیاهی ایران تقریبا معادل کل گونه‌های گیاهی قاره اروپاست. به این دلیل ایران از نظر تنوع گیاهی و توپوگرافی بسیار قابل توجه است.

گونه‌های گیاهی در معرض خطر

بررسی‌ها نشان می‌دهد از حدود 8 هزار گونه گیاهی، حدود 1800 گونه بومی ایران هستند که 24 گونه از آنها در خطر انقراض و 2428 گونه در معرض تهدید قرار دارند.

هم‌اکنون جمع‌آوری این 24 گونه گیاهی در بانک ژن آغاز شده است و البته کارشناسان معتقدند از آنجا که این گیاهان در معرض انقراض هستند، نباید نمونه‌های گیاهی زیادی از آنها جمع‌آوری شود.

کارشناس هرباریوم سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گوید: احیای رویشگاه در مرحله بعدی قرار دارد. از نمونه‌های گیاهی، 800 گونه تک‌استانی هستند که این مساله اهمیت لزوم حفاظت بیشتر را می‌رساند.

وی با اشاره به رویشگاه‌های منحصر به فردی که دارای خاک‌های ویژه یا ارتفاع و سنگ‌بستر خاص هستند‌، افزود: به عنوان مثال خاک خاصی در غرب استان سمنان وجود دارد و 4 گونه گیاهی در این رویشگاه هستند که تنها در ایران،‌ در استان سمنان و فقط روی خاک‌های گچی این منطقه زیست می‌کنند و در معرض خطر انقراض هستند و برداشت خاک‌های گچی متاسفانه باعث تهدید این گیاهان شده است.

از جمله گیاهان در معرض خطر، گیاه موسیر است که به فراوانی توسط بومیان جمع‌آوری می‌شود. در نتیجه قدرت زادآوری این گیاه برای سال‌های بعد کم می‌شود.

حمیده سادات هاشمی‌