هشدارها ‌برای‌ وقوع ‌سونامی ‌جدی ‌‌می‌شود

سونامی‌ها امواج اقیانوسی‌ای هستند که به دلیل وقوع زمین لرزه‌ها و زمین لغزش‌های بزرگ که در نزدیکی یا کف اقیانوس رخ می‌دهند، ایجاد می‌شوند. دانشمندان از واژه موج کشندTidal wave  برای این گونه موج‌ها استفاده نمی‌کنند؛ چراکه این امواج در اثر جزر و مد ایجاد نمی‌شوند.

امواج تسونامی کاملا بی‌شباهت به امواج اقیانوسی هستند که توسط باد و طوفان ایجاد می‌شوند. هنگامی که تسونامی به ساحل نزدیک می‌شود، مانند یک جریان یا جزر و مد بسیار سریع رفتار می‌کند و با سرعت به سمت خشکی پیش می‌رود. با یک حساب سرانگشتی می‌توان گفت که اگر شما تسونامی دیدید، دیگر برای فرار دیر شده است. غالبا تسونامی‌ها مثل امواج معمولی که در اثر باد ایجاد می‌شوند، فر نمی‌خورند و نمی‌شکنند.

امواج تسونامی می‌توانند تا چندین ساعت ادامه داشته باشند. همانند سایر پدیده‌های طبیعی، محدوده تسونامی‌ها از میکروتسونامی تا مگاتسونامی وسعت دارد.

در سونامی اقیانوس هند، زمین‌لرزه‌ای به قدرت 9 ریشتر در کف اقیانوس هند رخ داد و امواج آب را با سرعت هواپیمایی معادل 800 کیلومتر در ساعت به سواحل اندونزی، تایلند، سریلانکا، هند و شرق آفریقا راند. زمین لرزه در خط گسل تخته سنگ کف اقیانوس هند و تخته سنگ قاره‌ای برمه رخ داد.

این دو با یکدیگر برخورد کرده بودند و در نتیجه فشارشان بر یکدیگر، انرژی بالقوه عظیمی انباشته شده بود. بالاخره گسل شکافته شد و تخته سنگ اقیانوسی از جا کنده شده و حدود یک متر و هشتاد سانت به زیر تخت سنگ برمه رفت. این حرکت در طول 1200 کیلومتر رخ داد. انرژی عظیمی رها شد که مقدار آن همسنگ انفجار 32میلیاردتن تی ان تی بوده است. به فاصله 15 دقیقه اولین موج آب با سرعت هواپیمای جت و به طول‌ 12 متر به جزیره سوماترا در اندونزی برخورد کرد. فقط در این منطقه بیش از صد هزار نفر کشته شدند.

امواج آب ساعتی بعد به نقاط دورتر یعنی تایلند، سریلانکا و هند حمله کردند و سپس با شدت کمتر حتی تا سومالی و کنیا در آفریقا رسیدند. موج اول مردم را همراه با ساختمان‌ها و درختان و اتومبیل‌ها به قعر دریا کشاند و با موج بعدی به خشکی پرتاب کرد.

لغت تسونامی که از زبان ژاپنی منشأ می‌گیرد ترکیبی از دو کلمه تسو به معنی مایع و نامی به معنی موج و در ترکیب به معنی «موج دریا» و یک واژه اختصاصی برای توصیف امواجی است که بر اثر اعمال نیروهای ناگهانی در آب به وجود می‌آیند. از آنجا که بسیاری از سونامی‌ها در کرانه‌های ژاپن رخ می‌دهد، این لغت از زبان ماهیگیران ژاپنی گرفته شده که معادل آن در فارسی، زلزله دریایی، زلزلاب، آب لرزه، آب تاز و دریا‌لرزه است.

احتمال وقوع سونامی در سواحل ایران

طی دو سال گذشته دو پدیده سونامی در اقیانوس هند و جزیره جاوه اندونزی به وقوع پیوسته که علاوه بر خسارت مالی، تلفات جانی فراوانی نیز به دنبال داشت. براساس سوابق تاریخی، کشور ما یکبار چنین پدیده‌ای را در آب‌های جنوب تجربه کرده است.

دکتر وحید چگینی، رئیس مرکز ملی اقیانوس شناسی با اشاره به وجود سابقه سونامی در گسل مکران در دریای عمان ‌گفت: گسل مکران در نزدیکی سواحل ایران در سیستان و بلوچستان قرار دارد و سونامی سال 1945 میلادی در این منطقه به وقوع پیوسته و امکان وقوع دوباره این موضوع نیز وجود دارد.

چگینی در خصوص احتمال وقوع سونامی در سواحل ایران و درصد رخداد آن گفت: در حال حاضر هیچ موسسه یا مرجعی نمی‌تواند پیش‌بینی دقیقی از این اتفاق داشته باشد، اما می‌توان ایجاد آمادگی کرد و در مواقع خطر تنها بین 15 تا 30 دقیقه قبل از وقوع سونامی آن اتفاق را هشدار داد.وی تشریح کرد: سونامی پدیده اتفاقی است و دوره بازگشت دارد از همین رو می‌بایست برای هشدار این واقعه دستگاه‌های لرزه نگار در کف گسل مکران نصب کنیم و به صورت کلی سامانه دیده بانی کشور را ایجاد کرده و اطلاعات این مراکز را در ایستگاه‌ها تجزیه و تحلیل کنیم تا فرصت هشدار را داشته باشیم.

وی تاکید کرد: سواحل ایران در شرایط متفاوتی با دیگر کشور‌های اقیانوس هند قرار دارد و در اصطلاح کشوری نزدیک به سونامی محسوب می‌شود و سونامی دور نیست از همین رو زمان هشدار برای تخلیه مناطق ساحلی وجود ندارد باید همواره مراکز تحقیقاتی و سامانه دیده بانی دریایی ایران فعال باشد تا مخاطرات احتمالی شناسایی شوند.

رئیس مرکز ملی اقیانوس‌شناسی با اشاره به خطر سونامی در سواحل شمالی کشور نیز گفت: هدف از طرح این مسائل ایجاد هراس در میان مردم نیست و تنها براساس وظیفه ملی خود این خطر را هشدار می‌دهیم و اعلام می‌کنیم که ایجاد آمادگی در برابر مخاطرات دریایی ضروری و ایجاد مرکز هشدار سونامی در کشور امری مهم و مورد تاکید است.

وی گفت: خطر سونامی در خلیج فارس به دلیل عمق کمتر تنگه هرمز وجود ندارد ولی از هرمزگان تا انتهای استان سیستان و بلوچستان این خطر بالقوه وجود دارد. دکتر وحید چگینی، رئیس مرکز ملی اقیانوس شناسی گفت: نه تنها وقوع سونامی را در آب‌های کشور منتفی نمی‌دانیم بلکه بر لزوم هشیاری و نصب سیستم‌های هشدار دهنده به منظور کاهش خسارت‌های مالی و جانی تاکید می‌شود.

سونامی چگونه ایجاد می‌شود؟

امواج سونامی بر اثر یک ضربه ناگهانی در عمق اقیانوس مثل وقوع زمین لرزه، لغزش قطعات پوسته زمین، بروز آتش‌فشان در عمق دریاها، انفجارات اتمی یا حتی برخورد شدید یک شهاب‌سنگ بر پوسته زمین بوجود می‌آیند که توده‌های آب را از توازن و تعادل خود خارج ساخته و انرژی آن را به صورت یک موج غول‌آسا گسترش می‌دهند.

علاوه بر این سونامی، می‌تواند بر اثر جابه‌جا شدن توده‌های عظیم گل در عمق دریا یا تغییرات جوی تولید شود، اما مهم‌ترین عامل وقوع این پدیده حرکت صفحات و ایجاد امواج زلزله است.

امواج سونامی امواجی با طول موج بسیار بلند هستند و تا زمانی که یک سونامی از اعماق اقیانوس عبور می‌کند طول موج آن از 100 کیلومتر یا بیشتر فراتر می‌رود، اما از آنجا که ارتفاع این امواج تنها چند دسیمتر است به همین دلیل نشانی از این امواج پر قدرت در سطح اقیانوس به چشم نمی‌خورد.

وقتی که این موج به ساحل که عمق آن خیلی کم است می‌رسد سرعت آن کاهش می‌یابد، اما مقدار آب و انرژی تولید شده ثابت می‌ماند بنابراین جهت انتقال انرژی با توجه به کاهش سرعت موج، ارتفاع موج زیاد وتا 50 متر می‌شود. باید این نکته را در نظر داشت که شکل کرانه‌های ساحلی، فرم جزایر منطقه و یا دهانه رودخانه‌ها و خلیج‌ها بر قدرت و شکل سونامی تأثیرگذار بوده و آن را تغییر می‌دهد.

دکتر وحید چگینی، رئیس مرکز ملی اقیانوس شناسی گفت:برای وقوع پدیده سونامی چند شرط از قبیل وجود زمین لرزه در مقیاس بزرگ، وقوع زمین لرزه در کف دریا، حرکت گسل‌های کف دریا یا اقیانوس به شکل عمودی مورد نیاز است، به طوری که بخشی از کف دریا بالا آمده و می‌تواند حجم زیادی از آب را جابه‌جا کند.

وی افزود:‌ در دریای عمان ما با پدیده‌ای روبرو هستیم که طی آن یک پوسته اقیانوسی به زیر پوسته مکران (شامل ایران و پاکستان) رانده می‌شود و بنابراین در این ناحیه بیشترین امکان برای وقوع زمین لرزه‌ای شدید و در نتیجه جابه‌جایی آب کف دریا و رخداد پدیده‌ای همانند سونامی در تمامی نقاط ساحل مکران وجود دارد. آثار تاریخی به جا مانده نشان می‌دهد که در منطقه مکران زلزله‌های بزرگی رخ داده که طی آن بندری به نام صیراف تماماً به زیر آب رفته است. این مکان هم اکنون جزو آثار باستانی در نزدیکی عسلویه است.

وی ادامه می‌دهد، با این حال مطالعات نشان می‌دهد که امکان وقوع سونامی در دریای عمان به مراتب بیشتر از خلیج فارس است؛ چرا که خلیج فارس به دلیل برخورداری از عمق کم، نمی‌تواند بالقوه با چنین خطری مواجه باشد. این در حالی است که منطقه دریای خزر بیش از خلیج فارس در معرض تهدید است و وجود گسل‌های بسیار بزرگ و عمق بسیار زیاد آن، احتمال وقوع زلزله و بروز سونامی را افزایش می‌دهد.

  رئیس مرکز ملی اقیانوس شناسی با اشاره به علامت وقوع سونامی ادامه می‌دهد، این امواج ابتدا آب سواحل دریا را به سوی خود باز می‌کشد و سپس با ارتفاع بلندی به سوی ساحل حمله‌ور می‌‌شوند. دلیل ایجاد چنین حالتی در حقیقت رفتار بستر کف دریا در برابر امواج زلزله است. در ابتدا حالتی شبیه به بهمن در زیر دریا به وقوع می‌پیوندد و بر اثر جابه‌جایی عظیم رسوبات که بر اثر زلزله روی دامنه رشته کوه‌های زیر دریا حرکت می‌نماید، در محل وقوع خود ایجاد یک خلاء عظیم نموده و آب اقیانوس را به سوی خود می‌کشد و سپس بسرعت آبی که در محل انباشته می‌شود را به سوی ساحل باز می‌گرداند.

دکتر چگینی تاکید می‌کند، آنچه بیش از هر چیزی در سونامی می‌تواند باعث خسارت شود بی اطلاعی است. در حقیقت بهت و حیرت مردم و عدم آشنایی و آگاهی از عملکرد، خصوصیات و نحوه وقوع این حادثه است که بیشترین خسارت را به وجود می‌آورد.

مردم باعقب رفتن سریع آب که موجب خشک شدن ساحل به مدت چند ثانیه تا چند دقیقه می‌شود آنچنان مبهوت می‌گردند که به جای فرار به سوی ارتفاعات به سمت ساحل می‌روند تا علت عقب رفتن بی دلیل آب را ببینند و درست همین لحظه است که با دیدن صحنه وحشتناک، مبهوت دیواره‌ای از آب به ارتفاع تا پنجاه متر می‌شوند که به علت رسوبات کف دریا سیاه به نظر می‌رسد و با سرعت تا هشتصد کیلومتر در ساعت می‌تواند در اقیانوس سرعت داشته باشد و این گونه زمان را برای فرار از دست می‌دهند.

هرچند احتمال روی دادن این پدیده در دریای خزر و خلیج فارس کم است، اما یادتان باشد که بیشتر ساکنان و توریست‌هایی که در ساحل دریای تایلند جان باختند هم مطمئنا از سونامی چیزی نشنیده بودند و آن را قبلا در کشورشان تجربه نکرده بودند، بنابراین در صورتی که در کنار دریا زلزله احساس کردید بسرعت از ساحل دور شوید و در ارتفاعات پناه بگیرید و با پایین رفتن یکباره آب دریا در عرض چند ثانیه بر اثر سونامی فریب نخورید و دچار حیرت نشوید.

سونامی مثل زلزله در هر منطقه‌ای ممکن است رخ دهد. در اقیانوس هند این امکان وجود دارد، بنابراین در دریای عمان و خلیج فارس هم ممکن است اتفاق بیفتد. اگرچه این امکان به صورت مستقل در دریای عمان وجود دارد، زیرا براساس گزارش‌های منابع پاکستانی سونامی در سال 1945 در دریای عمان باعث مرگ نزدیک به 5 هزار نفر در این کشور شد که بی تردید در آن زمان تلفاتی هم در ایران داشته است.

کارشناسان معتقدند،‌ عکس‌های ماهواره‌ای امکان پیش‌بینی زمان سونامی را فراهم نمی‌کنند از این رو ایجاد یک مرکز به منظور هشدار نسبت به این پدیده بسیار ضروری است بخصوص این‌که دو منبع ایجاد سونامی در اقیانوس هند وجود دارند که از طرف مراجع رسمی تأیید شده‌اند.

کنترل سونامی‌

 کشورهای حاضر در نشست اندونزی که شامل ایران، استرالیا، اندونزی، مالزی، هند و تایلند می‌باشند پس از دو سونامی که در آسیا و در اقیانوس هند اتفاق افتاد درصدد ایجاد سامانه هشدار قرار گرفتند. کاری که سال‌ها پیش در اقیانوس آرام توسط کشورهای اروپایی انجام شده بود.

در کشور ما از چهارسال پیش کار گروهی متشکل از نمایندگان سازمان‌های مختلف از قبیل پژوهشگاه زلزله شناسی، دانشگاه تهران، سازمان نقشه‌برداری، سازمان زمین شناسی، هواشناسی و ستاد حوادث غیرمترقبه وزارت کشور تشکیل شده و اقدام‌هایی برای آماده شدن پیش نویس ایجاد مرکز هشدار سونامی و تقسیم وظایف بین اعضا انجام شده است، اگرچه تا زمانی که از سوی عالی‌ترین مرجع این فعالیت‌ها و ایجاد مرکز ابلاغ و اعلام نشود نمی‌توان فعالیت رسمی کرد؛ ولی مسوولان کشور باید در خصوص بروز سونامی جدی تر وارد عمل شوند و زودتر مرکز هشدار راه اندازی شود. 

ممکن است سونامی مانند زلزله در هر موقعی اتفاق بیفتد، بنابراین ممکن است بعدها سبب پشیمانی مسوولان شود. کارشناسان معتقدند، ‌اگر حریم دریاها به عنوان اراضی ملی شناخته شوند و از تملک شخصی در این مناطق جلوگیری شده و جنگل‌ها و فضای سبز اطراف آنها قربانی ساخت و سازهای بشری نشود، احتمال وقوع حوادث زیانبار به حداقل خواهد رسید.

از سوی دیگر قبل از انجام هرگونه پروژه‌ای می‌بایست در ابتدا مطالعات اولیه در مورد این مساله که چه ناحیه‌ای می‌تواند در زمان وقوع پدیده سونامی امن‌تر باشد انجام شده و سواحل با این دیدگاه پهنه‌بندی شوند.

با توجه به آن که امواج ثبت شده توسط زلزله نگارها و حتی خود لرزش زلزله خیلی زودتر از این امواج غول پیکر به ساحل رسیده و آثار خود را بر جا می‌گذارند، با کمی درایت می‌توان با اطلاع بموقع مردم برای نجات جان آنان اقدام کرد که در این ارتباط نصب سیستم‌های هشدار دهنده در مناطق شمال و جنوب کشور ضروری است؛ چرا که این سیستم‌ها و دستگاه‌های لرزه‌نگار، امواج زمین‌لرزه را در دقایق اولیه زمان وقوع تشخیص و هشدار می‌دهند تا ساکنین قبل از وقوع هر فاجعه‌ای این مناطق را تخلیه کنند.

حمیده سادات هاشمی‌