جنگ تحمیلی سوم؛ بازآرایی قدرت در غرب آسیا (۷)

بخش سوّم از فصل اوّل

رسانه‌های بین‌المللی و روایت جنگ
تحلیل تطبیقی بازتاب جنگ تحمیلی سوم علیه جمهوری اسلامی ایران

پیش درآمد
در دنیای معاصر، جنگ تنها در میدان نبرد جریان ندارد؛ بلکه رسانه‌ها نیز به یکی از بازیگران اصلی هر منازعه تبدیل شده‌اند. افکار عمومی، مشروعیت اقدامات نظامی، تصمیم‌های دیپلماتیک و حتی روند مذاکرات سیاسی، تا اندازه زیادی تحت تأثیر روایت‌هایی قرار می‌گیرند که رسانه‌ها تولید و منتشر می‌کنند.
از همین رو، بررسی بازتاب جنگ در رسانه‌های جهانی، صرفاً مطالعه چند خبر یا گزارش نیست، بلکه واکاوی شیوه شکل‌گیری افکار عمومی و رقابت قدرت‌ها در عرصه اطلاع‌رسانی است.
در مجموعه حاضر، نام ده‌ها رسانه بین‌المللی دیده می‌شود؛ از روزنامه‌های آمریکایی و اروپایی گرفته تا رسانه‌های روسی، عربی و اسرائیلی. این تنوع، امکان تحلیل تطبیقی روایت‌های مختلف از یک رویداد واحد را فراهم می‌کند.

گفتار نخست
رسانه‌های آمریکایی؛ از حمایت اولیه تا نقد عملکرد دولت
بررسی مطالب گردآوری‌شده نشان می‌دهد که بخش مهمی از رسانه‌های آمریکایی، در روز‌های نخست جنگ، اخبار را بیشتر از منظر اهداف نظامی و سیاسی دولت آمریکا دنبال می‌کردند؛ اما با گذشت زمان و طولانی شدن بحران، موضوعاتی مانند هزینه‌های اقتصادی، قیمت انرژی، فشار افکار عمومی و دشواری پایان جنگ، سهم بیشتری در گزارش‌ها یافت.
در مجموعه حاضر، بار‌ها نام رسانه‌هایی، چون نیویورک تایمز، واشنگتن پست، پولیتیکو، آکسیوس، سی‌ان‌ان، هیل، ان‌بی‌سی و دیگر رسانه‌های آمریکایی دیده می‌شود که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به جنگ پرداخته‌اند.
از منظر علوم ارتباطات، این تفاوت رویکرد، امری طبیعی است؛ زیرا رسانه‌های آمریکایی، برخلاف تصور رایج، دارای گرایش‌های سیاسی و تحریری متفاوتی هستند و تحلیل‌های آنان الزاماً بازتاب‌دهنده موضع رسمی دولت نیست.

گفتار دوم
رسانه‌های اروپایی؛ تمرکز بر امنیت انرژی و اقتصاد
رسانه‌های اروپایی، بیش از آنکه بر جنبه‌های نظامی جنگ تمرکز داشته باشند، پیامد‌های اقتصادی آن را برجسته کرده‌اند.
در بسیاری از گزارش‌های گردآوری‌شده، موضوعاتی مانند:
امنیت انرژی.
افزایش قیمت نفت.
بحران حمل‌ونقل دریایی.
نگرانی صنایع اروپایی.
احتمال رکود اقتصادی.
بیش از سایر موضوعات مورد توجه قرار گرفته است.
این رویکرد، با ساختار اقتصاد اروپا نیز سازگار است؛ زیرا بخش مهمی از صنایع اروپایی به ثبات بازار انرژی وابسته‌اند.

گفتار سوم
رسانه‌های منطقه‌ای و عربی
رسانه‌های عربی نیز رویکرد‌های متفاوتی نسبت به جنگ اتخاذ کردند.
برخی رسانه‌ها بیشتر بر آثار امنیتی جنگ برای کشور‌های حوزه خلیج فارس تأکید داشتند.
برخی دیگر، جنگ را عاملی برای تغییر موازنه قدرت منطقه دانستند.
گروهی نیز به نقش دیپلماسی کشور‌های عربی در جلوگیری از گسترش جنگ پرداختند.
در این میان، تفاوت آشکاری میان رسانه‌های وابسته به دولت‌ها و رسانه‌های مستقل‌تر دیده می‌شود؛ موضوعی که در مطالعات رسانه‌ای از آن با عنوان «وابستگی ساختاری رسانه» یاد می‌شود.

گفتار چهارم
رسانه‌های اسرائیلی؛ روایت شکست یا بازنگری؟
یکی از بخش‌های قابل توجه مجموعه، نقل گزارش‌هایی از رسانه‌های اسرائیلی است.
در این گزارش‌ها، موضوعاتی همچون:
نقد عملکرد دولت.
اختلافات داخلی.
ارزیابی پیامد‌های جنگ.
نگرانی از آینده امنیتی.
بحث درباره توان بازدارندگی ایران.
مطرح شده است.
البته باید توجه داشت که رسانه‌های اسرائیلی نیز همانند رسانه‌های سایر کشورها، دارای طیف‌های مختلف سیاسی هستند و تحلیل‌های آنان یکسان نیست.

گفتار پنجم
جنگ روایت‌ها
یکی از ویژگی‌های جنگ‌های قرن بیست و یکم، شکل‌گیری «جنگ روایت‌ها» است.
در چنین شرایطی، هر طرف تلاش می‌کند روایت مطلوب خود را از جنگ در افکار عمومی تثبیت کند.
در این مجموعه نیز می‌توان مشاهده کرد که بسیاری از گزارش‌ها نه صرفاً خبر، بلکه نوعی تفسیر از جنگ محسوب می‌شوند.
برخی روایت‌ها بر موفقیت‌های نظامی تمرکز دارند.
برخی بر پیامد‌های اقتصادی.
برخی بر شکست راهبردی؛ و برخی بر ضرورت مذاکره.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که رسانه‌ها تنها ناقل خبر نیستند، بلکه در تولید معنا و جهت‌دهی به برداشت مخاطبان نیز نقش دارند.