این مسأله امسال اهمیت بیشتری دارد چراکه در جریان جنگ تحمیلی، بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز کشور آسیب دید و هرچند با بازسازی تأسیسات و استفاده از ظرفیتهای جایگزین، نیمی از ظرفیت از دسترفته به مدار بازگشته اما همچنان مدیریت مصرف برای عبور پایدار از زمستان ضروری است.
در جریان آسیبهای واردشده به تأسیسات گازی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید و فرآورش گاز کشور تحتتاثیر قرار گرفت. با اقدامات انجامشده برای بازسازی پالایشگاههای آسیبدیده و همچنین استفاده از ظرفیت فازهای دیگر، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت دوباره به مدار بازگشته است. یعنی حدود نیمی از ظرفیت آسیبدیده اکنون امکان تولید و فرآورش مجدد دارد.
بازگشت این ظرفیت، بخش مهمی از نگرانیهای مربوط به تامین گاز در ماههای پیشرو را کاهش داده است اما به معنای بینیازی از مدیریت مصرف نیست. تجربه زمستانهای گذشته نشان داده در روزهای سرد، رشد مصرف بخش خانگی و تجاری میتواند سهم قابلتوجهی از گاز موجود در شبکه را به خود اختصاص دهد و در نتیجه، تامین سوخت نیروگاهها و صنایع با محدودیت مواجه شود.
فشار زمستان بر شبکه گاز
حتی قبل از آسیبهای ناشی از جنگ تحمیلی، کشورمان با ناترازی گاز روبهرو بود. درواقع تقاضای گاز در فصل سرد سال بیش از میزان عرضه بود و از آنجا که اولویت تامین گاز خانگی و تجاری بود بخشهای دیگر از این نعمت محروم میماندند. این موضوع در روند تولید، رشد اقتصادی و متغیرهای دیگر خودش را نشان میدهد.
اوج مصرف زمستان گذشته نمونه روشنی از این وضعیت بود. اول بهمنماه ۱۴۰۴، مصرف گاز در بخشهای خانگی، تجاری و صنایع جزء به ۷۲۶ میلیون مترمکعب در روز رسید؛ رقمی که معادل حدود ۸۳ درصد از ۸۷۵ میلیون مترمکعب گاز تزریقشده به شبکه بود. دوم بهمن نیز این میزان به ۷۳۷ میلیون مترمکعب افزایش یافت و سهم این بخشها از گاز تزریقشده به حدود ۸۵ درصد رسید. این ارقام نشان میدهد که در روزهای اوج سرما، حتی باوجود تولید و تزریق حجم بالای گاز، افزایش مصرف خانگی و تجاری میتواند بخش عمده ظرفیت شبکه را به خود اختصاص دهد. در چنین شرایطی، مسأله فقط تامین گاز خانوارها نیست بلکه نحوه تخصیص گاز میان بخشهای مختلف اقتصاد اهمیت پیدا میکند. از همین رو، در زمان محدودیت گاز، صنایع معمولا از نخستین بخشهایی هستند که با محدودیت یا تغییر در میزان دریافت گاز مواجه میشوند. این موضوع اگرچه با هدف حفظ پایداری شبکه و تامین نیازهای ضروری انجام میشود اما میتواند بر روند تولید، اشتغال و فعالیت واحدهای صنعتی اثر بگذارد.
صرفهجویی خانگی، پشتوانه تولید
بر این اساس، صرفهجویی در بخش خانگی و تجاری را نباید صرفا اقدامی برای کاهش هزینه انرژی خانوارها دانست. کاهش مصرف در این بخش میتواند به آزاد شدن بخشی از ظرفیت شبکه و اختصاص گاز بیشتر به نیروگاهها و صنایع منجر شود؛ موضوعی که در نهایت به حفظ تولید و جلوگیری از محدودیتهای گسترده انرژی کمک خواهد کرد. مدیرعامل شرکت مجتمع گاز پارس جنوبی نیز با تاکید بر اهمیت مدیریت مصرف، از آمادگی پالایشگاههای این مجتمع برای فرآورش حداکثری و پایدار گاز در ماههای سرد سال خبر داده است. به گفته غلامعباس حسینی، تعمیرات اساسی در شش پالایشگاه مجتمع مطابق برنامه انجام شده و بخش قابلتوجهی از این اقدامات با اتکا به توان متخصصان داخلی و ظرفیت کارگاه مرکزی مجتمع به انجام رسیده است.
این آمادگی در حالی ایجاد شده که شرکت ملی گاز و سایر بخشهای صنعت انرژی، همزمان باید با افزایش تقاضای زمستانی نیز مواجه شوند. بنابراین افزایش آمادگی تولید، زمانی میتواند به تامین پایدار انرژی منجر شود که در سمت مصرف نیز مدیریت تقاضا صورت گیرد.وزیر نفت نیز بر همین ضرورت تاکید کرده است. محسن پاکنژاد با اشاره به افزایش ذخایر سوخت مایع نیروگاهها برای فصل سرد، اعلام کرده است که با کاهش احتمالی تحویل گاز به نیروگاهها در زمستان، ذخایر سوخت مایع در حال افزایش است تا از بروز مشکل در تامین برق جلوگیری شود. وی در عین حال بر ضرورت مدیریت مصرف در زمستان جاری تاکید کرده و از مردم خواسته است با بهینهسازی مصرف انرژی به پایداری شبکه کمک کنند.پاکنژاد با اشاره به وضع تامین سوخت نیروگاهها و تولید گاز طبیعی تصریح کرد: درپی جنگ تحمیلی در اواخر سال گذشته و پس از خروج چهار پالایشگاه گازی از چرخه، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت فرآورش گاز را از دست دادیم. خوشبختانه با تلاش شبانهروزی همکارانمان در صنعت نفت، توانستیم با بهرهگیری از ظرفیت خالی دیگر پالایشگاهها، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این کاهش تولید را جبران و بازیابی کنیم.وی ادامه داد: با این حال کسری بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعبی همچنان پابرجا بوده و به ارقام ناترازی گاز امسال اضافه میشود؛ موضوعی که مستلزم تدوین و اجرای سازوکارهای مدیریتی دقیق و مشخص است.
همچنین در بخش صنایع، با افزایش ذخیرهسازی نفتکوره و گازوئیل، هماهنگیهای لازم به عمل آمده است تا در ایام اوج سرما که مصرف بخش خانگی و تجاری بهطور چشمگیری جهش مییابد، کمبود گاز تحویلی به نیروگاهها و صنایع با سوخت مایع جایگزین پوشش داده شده و از بروز وقفه در خدماترسانی جلوگیری شود.
صرفهجویی در همه بخشها
البته مدیریت مصرف نباید صرفا به رفتار خانوارها محدود شود. بخش قابلتوجهی از ظرفیت صرفهجویی انرژی در ساختمانهای کمبازده، موتورخانههای فرسوده، تجهیزات غیربهینه و فرآیندهای صنعتی وجود دارد. اصلاح موتورخانهها، عایقکاری ساختمانها، تنظیم دمای وسایل گرمایشی، استفاده از تجهیزات پربازده و کاهش اتلاف در شبکه میتواند بدون کاهش سطح رفاه، میزان مصرف گاز را کاهش دهد. درواقع، هدف از صرفهجویی نباید صرفا سردتر کردن خانهها یا کاهش مصرف به هر قیمت باشد بلکه باید کاهش اتلاف و افزایش بهرهوری باشد. ساختمانی که با اصلاح موتورخانه و عایقکاری، همان میزان آسایش را با مصرف گاز کمتر فراهم میکند، نمونهای از مدیریت واقعی مصرف است.
اکنون با بازگشت حدود ۱۱۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده به مدار، بخش مهمی از ظرفیت از دسترفته تولید گاز احیا شده است. با این حال، افزایش مصرف زمستانی میتواند باردیگر فاصله میان عرضه و تقاضا را افزایش دهد. از این رو عبور مطمئن از فصل سرد تنها به افزایش تولید وابسته نیست بلکه به مدیریت همزمان عرضه و تقاضا نیاز دارد. در چنین شرایطی، صرفهجویی در بخش خانگی و تجاری میتواند به معنای حفظ گاز برای بخشهای مولد اقتصاد باشد. هر میزان گازی که از مصرف غیرضروری در روزهای اوج سرما کاسته شود، امکان بیشتری برای تامین سوخت صنایع و نیروگاهها ایجاد میکند؛ موضوعی که در نهایت به پایداری تولید، تامین برق و فعالیت اقتصادی کشور کمک خواهد کرد.
بنابراین زمستان امسال، در کنار آمادگی پالایشگاهها و افزایش ذخایر سوخت نیروگاهها، مدیریت مصرف یک ضرورت برای حفظ تعادل شبکه انرژی است؛ ضرورتی که تحقق آن نیازمند همراهی مصرفکنندگان و همزمان اصلاح تجهیزات و کاهش اتلاف در دستگاههای دولتی، ساختمانها، صنایع و شبکه انرژی است.
اولویت تامین انرژی صنایع
در کنار افزایش آمادگی بخش تولید گاز، تکمیل ذخایر سوخت نیروگاهها و مدیریت مصرف نیز از الزامات عبور از فصل سرد بهشمار میرود. محمد رستمی عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی، با اشاره به تمهیدات دولت برای تامین سوخت نیروگاهها گفت: براساس اطلاعات موجود، وزارتخانههای نفت و نیرو در حال پیگیری تکمیل ذخایر گازوئیل نیروگاهها هستند تا در صورت کاهش تحویل گاز در زمستان، تامین سوخت نیروگاهها با مشکل مواجه نشود. وی مدیریت مصرف را مکمل اقدامات مربوط به تامین سوخت دانست و اظهار کرد: برنامهریزی برای صرفهجویی باید پیش از آغاز روزهای اوج مصرف انجام شود و دولت نیز لازم است در این زمینه گفتوگویی شفاف و مستمر با مردم داشته باشد. به گفته رستمی، اجرای پویشهایی برای کاهش مصرف وسایل گرمایشی غیرضروری و تنظیم دمای تجهیزات میتواند به کاهش مصرف گاز و برق در بخش خانگی کمک کند. عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس با تاکید بر ضرورت حفظ تولید افزود: محدودیت انرژی میتواند مستقیما بر فعالیت واحدهای تولیدی اثر بگذارد. صنایع در تابستان گذشته بهدلیل محدودیت برق با کاهش تولید مواجه شدند و تکرار این وضعیت در زمستان بهدلیل کمبود گاز، میتواند تولید کشور و در نهایت رشد اقتصادی را تحت تاثیر قرار دهد.
رستمی تاکید کرد که تامین برق و گاز بخش تولید باید در اولویت قرار گیرد و در کنار آن، از ظرفیت همراهی مردم برای مدیریت مصرف استفاده شود. وی تکمیل ذخایر سوخت نیروگاهها، تامین ذخایر راهبردی، مدیریت مصرف و همراهی مردم را مجموعه اقداماتی دانست که میتواند عبور از زمستان را تسهیل کند. بر این اساس، مدیریت مصرف در بخش خانگی صرفا بهمعنای کاهش مصرف خانوارها نیست بلکه میتواند به آزاد شدن ظرفیت شبکه برای نیروگاهها و صنایع منجر شود؛ ظرفیتی که حفظ آن برای تداوم تولید و جلوگیری از محدودیتهای انرژی در فصل سرد اهمیت دارد.
