مدیریت مصرف؛ از توصیه اخلاقی تا رفتار اقتصادی

یکی از حامل‌های انرژی که تقریبا همه مردم در همه روز‌های سال از آن بهره می‌برند و هر لحظه از آن استفاده می‌کنند برق است. از این‌رو ناترازی برق خیلی زود مشخص می‌شود و خاموشی اتفاق می‌افتد. در حوزه‌های دیگر مانند آب نیز کاهش منابع و افزایش مصرف، ضرورت اصلاح الگوی مصرف را بیش از گذشته مطرح کرده است.

با این‌حال مواجهه با این شرایط نباید صرفا به یک توصیه تکراری یعنی «صرفه‌جویی کنید» محدود شود. صرفه‌جویی، کاهش مصرف بوده، اما مدیریت مصرف، هوشمندانه مصرف کردن است. تفاوت این دو نکته در شرایط فعلی بسیار مهم است.

ممکن است یک خانوار در مجموع مصرف چندان بالایی نداشته باشد، اما استفاده هم‌زمان از وسایل پرمصرف در ساعات اوج بار، فشار بیشتری بر شبکه وارد می‌کند؛ بنابراین یکی از مهم‌ترین اقدامات، انتقال بخشی از مصرف از ساعات اوج به ساعات کم‌مصرف است. استفاده از وسایل برقی پرمصرف، شست‌وشو، اتو، ماشین لباسشویی و سایر تجهیزات در زمان‌هایی که فشار کمتری بر شبکه وجود دارد، می‌تواند بدون آن‌که لزوما کیفیت زندگی خانوار کاهش پیدا کند، به مدیریت بار شبکه کمک کند.

این موضوع درباره مشترکان پرمصرف اهمیت بیشتری دارد. نمی‌توان از همه مردم انتظار یک میزان مصرف داشت و در عین‌حال تفاوت میان مصرف متعارف و مصرف بسیار بالا را نادیده گرفت. مشترک پرمصرف باید بداند که الگوی مصرف او چه اثری بر شبکه دارد و هزینه واقعی مصرف بیشتر نیز باید برای او ملموس باشد. در واقع مدیریت مصرف باید از توصیه اخلاقی به رفتار اقتصادی تبدیل شود.

در این مسیر، یک مسأله مهم، ساده‌سازی و شفاف‌سازی قبوض آب و برق است. بسیاری از مردم دقیقا نمی‌دانند مبلغ درج‌شده در قبض چگونه محاسبه می‌شود، مصرف آنها در چه پله‌ای قرار گرفته، ساعات اوج مصرف چه زمانی است و افزایش چند واحد مصرف چه اثری بر هزینه نهایی دارد. وقتی سازوکار محاسبه برای مردم روشن نباشد، انتظار رفتار مصرفی هوشمندانه نیز چندان واقع‌بینانه نیست.

ضروری است شرکت‌های آب و برق، شیوه محاسبه قبض را به زبان ساده و با مثال‌های قابل‌فهم برای مردم توضیح دهند؛ برای مثال مشخص شود یک خانوار با مصرف متعارف چه مقدار هزینه می‌پردازد، مصرف بیشتر چگونه وارد پله‌های بالاتر می‌شود و استفاده در ساعات اوج چه پیامدی برای شبکه و هزینه مصرف دارد. 

در واقع قبض آب و برق باید از یک برگه مطالبه وجه به ابزار آموزش و مدیریت مصرف تبدیل شود. اگر مشترک بداند کدام رفتار باعث افزایش مصرف و هزینه می‌شود، امکان اصلاح رفتار بسیار بیشتر خواهد شد.

عبور از ناترازی آب و برق نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات است؛ از توسعه زیرساخت و افزایش بهره‌وری گرفته تا اصلاح شبکه، کاهش هدررفت و سرمایه‌گذاری. اما در کنار همه این اقدامات، مدیریت سمت مصرف نیز یک ضرورت است. مردم باید بدانند قرار نیست صرفا کمتر مصرف کنند؛ بلکه باید در زمان مناسب، به اندازه مناسب و با آگاهی از هزینه و پیامد مصرف خود استفاده کنند.

مدیریت مصرف زمانی موفق خواهد بود که مردم، دولت و صنایع هر سه در آن نقش داشته باشند. در این میان، آگاهی و شفافیت می‌تواند نخستین و کم‌هزینه‌ترین گام برای تبدیل مصرف‌کننده منفعل به یک مصرف‌کننده آگاه و همراه باشد.