شکاف میان انتظارات و امکانات واقعی کشور، امنیت ملی و تاب‌آوری ملی را تهدید می‌کند

به گزارش جام جم آنلاین  اکبر نصراللهی در این نشست که با حضور و سخنرانی  ابراهیم رضایی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و فتح‌الله کلانتری دانشیار دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی در دانشکده علوم اجتماعی ،ارتباطات و رسانه  برگزار شد، تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین آسیب‌های پیش روی امنیت ملی و تاب‌آوری ملی، فاصله میان توانمندی‌های واقعی کشور و انتظاراتی است که در رسانه‌ها، فضای مجازی و از سوی برخی کنشگران سیاسی ایجاد می‌شود.

وی افزود: هرگاه میان واقعیت‌ها و انتظارات شکاف ایجاد شود، زمینه برای ناامیدی، بی‌اعتمادی و تضعیف سرمایه اجتماعی فراهم می‌شود و این موضوع می‌تواند امنیت ملی را تحت تأثیر قرار دهد.

نصراللهی تصریح کرد: برخی افراد بدون اطلاع دقیق از امکانات، محدودیت‌ها، ملاحظات و شرایط میدانی، از دیپلمات‌ها، مسئولان یا نیروهای نظامی انتظار اقداماتی را دارند که یا خارج از توان موجود است یا در زمان مناسب قرار ندارد و همین شکاف می‌تواند به بحران تبدیل شود.

وی ادامه داد: مدیریت انتظارات یکی از مهم‌ترین الزامات حفظ تاب‌آوری ملی است. همان‌گونه که باید توانمندی‌های کشور را برای مردم تبیین کرد، باید محدودیت‌ها، اقتضائات و واقعیت‌های میدان نیز صادقانه توضیح داده شود تا انتظارات غیرواقعی شکل نگیرد.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه افزود: رسانه‌ها، نخبگان، مسئولان و کنشگران سیاسی در شکل‌دهی انتظارات عمومی نقش مهمی دارند و هرگونه بزرگ‌نمایی، شعارزدگی یا ایجاد انتظارات غیرقابل تحقق می‌تواند به سرمایه اجتماعی و امنیت ملی آسیب وارد کند.

وی با تأکید بر اینکه امنیت ملی بیش از هر زمان دیگری به افکار عمومی وابسته است، اظهار کرد: در هندسه جدید امنیت ملی، مرز نخست دفاع از کشور نه در مرزهای جغرافیایی، بلکه در اعتماد مردم، امید اجتماعی و تاب‌آوری ملی قرار دارد.

نصراللهی در ادامه با تبیین «هندسه جدید امنیت ملی» گفت: امنیت ملی در جهان امروز صرفاً محصول قدرت نظامی نیست، بلکه از ترکیب قدرت سخت، قدرت نرم، قدرت هوشمند، سرمایه اجتماعی، اقتدار رسانه‌ای، تاب‌آوری اقتصادی و حکمرانی کارآمد شکل می‌گیرد.

وی با تشریح مفهوم تاب‌آوری افزود: تاب‌آوری مجموعه‌ای از توانمندی‌ها برای حفظ موجودیت، تداوم کارکردهای حیاتی، مقاومت در برابر تهدیدها و جلوگیری از تبدیل بحران به فروپاشی است.

نویسنده کتاب «مدیریت اخبار بحران در رسانه های حرفه ای » ادامه داد: تاب‌آوری یک هدف دفاعی، حفاظتی و حداقلی است و شرط لازم برای بقا محسوب می‌شود، اما شرط کافی برای پیشرفت و پیروزی نیست. کشورها علاوه بر تاب‌آوری به قدرت آفندی، قدرت ابتکار عمل و قدرت تأثیرگذاری نیز نیاز دارند و قدرت ملی تعیین می‌کند یک کشور تا چه اندازه می‌تواند تهدیدها را دفع کرده و از بحران‌ها فرصت بسازد. وی با تبیین پیام ۱۴ خرداد مقام معظم رهبری اظهار کرد: دشمن دو هدف اصلی را دنبال می‌کند؛ نخست کاهش تاب‌آوری مردم و دوم ایجاد خطای محاسباتی در مسئولان.

نصراللهی افزود: برای تحقق این اهداف، پنج راهبرد «تردید، یأس، ترس، بدگمانی و اختلاف» در دستور کار دشمن قرار دارد و به همین دلیل حفظ امید اجتماعی، اعتماد عمومی و انسجام ملی از مهم‌ترین ضرورت‌های امروز کشور است.

وی تصریح کرد: جنگ امروز بیش از هر چیز جنگ اراده‌ها و نبرد امید در برابر ناامیدی است و هر طرف که امیدوارتر، منسجم‌تر و متحدتر باشد، دست برتر را خواهد داشت.

این استاد دانشگاه با اشاره به تغییر ماهیت میدان‌های نبرد گفت: اگر در گذشته میدان جنگ زمین، دریا و هوا بود، امروز بخش مهمی از نبرد در فضای ذهنی، رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و جنگ ترکیبی و شناختی به واقعیت انکارناپذیر جهان امروز تبدیل شده است.

وی ادامه داد: در جنگ تحمیلی اول در دهه ۶۰، امنیت ملی بیشتر با دفاع از مرزهای جغرافیایی تأمین می‌شد، اما امروز علاوه بر مرزهای سرزمینی، مرزهای شناختی و رسانه‌ای نیز به میدان اصلی دفاع از کشور تبدیل شده‌اند.

نصراللهی درباره اهمیت قدرت نظامی و دفاعی کشور اظهار کرد: برخی تصور می‌کردند در عصر جدید دیگر نیازی به قدرت نظامی نیست و جنگ‌های آینده صرفاً در عرصه نرم و رسانه‌ای رخ خواهد داد، اما واقعیت‌های میدانی خلاف این تصور را نشان داد.

وی افزود: برخی مسئولان در سال‌های گذشته معتقد بودند به موشک نیازی نیست و جنگ‌های آینده از جنس جنگ نرم خواهد بود، اما تجربه جنگ‌های اخیر به‌وضوح نشان داد اگر توانمندی‌های موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران وجود نداشت، موجودیت کشور با تهدیدهای جدی مواجه می‌شد. به نظر می‌رسد پیام ۱۴ خرداد مقام معظم رهبری نیز ناظر بر خطای محاسباتی چنین دیدگاه‌هایی باشد.

نصراللهی با اشاره به جنگ‌های تحمیلی اول، دوم و سوم گفت: در جنگ‌های اخیر، دشمن با حمایت کامل غرب، به فرماندهی آمریکا و با استفاده از ظرفیت‌های نظامی، اطلاعاتی و رسانه‌ای وارد میدان شد، اما نتوانست کشور را از پا درآورد.

وی افزود: در شرایطی که کشور با مجموعه‌ای از تهدیدهای ترکیبی، عملیات‌های تروریستی و فشارهای سنگین مواجه بود و حتی مقام معظم رهبری و فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی هدف ترور قرار گرفتند، ساختار دفاعی کشور در فاصله زمانی کوتاهی توانست واکنشی مؤثر و بازدارنده نشان دهد.

نصراللهی این موضوع را نشانه‌ای از تاب‌آوری بالای نظام و جامعه ایرانی دانست و تصریح کرد: مردم ایران در این جنگ‌ها نشان دادند از تاب‌آورترین ملت‌های جهان هستند و کمتر کشوری را می‌توان یافت که در معرض چنین سطحی از تحریم، تهدید، عملیات روانی و جنگ ترکیبی قرار گرفته باشد و همچنان انسجام، توان دفاعی و قدرت تهاجمی خود را حفظ کند.

وی یکی از نشانه‌های مهم تاب‌آوری ملی را شکسته شدن مارپیچ سکوت در میان اقشار مختلف جامعه دانست و گفت: در بحران‌های ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و حتی ۱۴۰۴، در بسیاری از موارد هنرمندان، ورزشکاران، نخبگان و بلاگرها کمتر امکان یا انگیزه بیان موضع داشتند، اما امروز شاهد تغییر این فضا هستیم.

وی افزود: برای نخستین‌بار در برخی تجمعات و رسانه‌ها، حتی افرادی با دیدگاه‌های منتقد جمهوری اسلامی نیز در دفاع از ایران، تمامیت ارضی و پرچم کشور موضع‌گیری کرده‌اند. از جمله در میدان امام حسین(ع)، خواننده‌ای با نام هنری «قیصر» پرچم ایران را در دست گرفت که واکنش برخی جریان‌های مدعی آزادی را در پی داشت.

نصراللهی این وضعیت را نشانه‌ای از تقویت انسجام اجتماعی و افزایش تاب‌آوری ملی دانست.

وی در ادامه با هشدار نسبت به دوگانه‌های کاذب گفت: یکی از آسیب‌های مهم در شرایط جنگی، شکل‌گیری دوگانه‌هایی نظیر «جنگ یا مذاکره»، «مقاومت یا دیپلماسی» و «قدرت سخت یا قدرت نرم» است.وی تأکید کرد: این دوگانه‌ها واقعی نیستند و می‌توانند به تاب‌آوری ملی و امنیت ملی آسیب وارد کنند. قدرت سخت و قدرت نرم، میدان و دیپلماسی و مقاومت و مذاکره مکمل یکدیگرند و موفقیت در هر یک می‌تواند قدرت چانه‌زنی در دیگری را افزایش دهد.

نصراللهی همچنین درباره نقش رسانه‌ها در جنگ ترکیبی و شناختی گفت: رسانه‌ها می‌توانند تاب‌آوری را تقویت یا تضعیف کنند. هرجا روایت درست و به‌موقع ارائه نشده، هرجا روایت ناقص یا دیرهنگام بوده و هرجا مانع فعالیت حرفه‌ای رسانه‌ها شده‌ایم، آسیب دیده‌ایم.

وی افزود: در کنار ملاحظات امنیتی، باید ملاحظات رسانه‌ای نیز مورد توجه قرار گیرد. روایت باید به‌موقع، مستمر، صادقانه و ملی باشد. قرار نیست در شرایط جنگی همه اطلاعات منتشر شود، اما آنچه منتشر می‌شود باید دقیق و صادقانه باشد.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه درباره بحران مرجعیت رسانه‌ای نیز گفت: مرجعیت رسانه‌ای در معرض چالش قرار گرفته و اکنون بهترین فرصت برای احیای مرجعیت رسانه‌های رسمی است تا مردم برای دریافت اخبار و تحلیل‌های مورد نیاز خود به رسانه‌ها و ابزارهای دشمن مراجعه نکنند.

وی افزود: افزایش سواد رسانه‌ای مردم، اعتمادسازی، ارائه تحلیل‌های دقیق، مقابله با شایعات و خنثی‌سازی روایت‌های دشمن از مهم‌ترین راهبردهای تقویت امنیت ملی در شرایط جنگ شناختی است.

نصراللهی با اشاره به عوامل تضعیف تاب‌آوری ملی گفت: سیاه‌نمایی مطلق، سفیدنمایی غیرواقعی، دوقطبی‌سازی اجتماعی، انتشار شایعات، ایجاد یأس و ناامیدی، جناحی‌سازی امنیت ملی و غلبه هیجان بر تحلیل از مهم‌ترین آسیب‌های پیش روی تاب‌آوری ملی هستند.

وی درباره رقابت‌های سیاسی نیز اظهار کرد: اینکه یک جریان سیاسی برای رسیدن به اهداف جناحی، کل کشور و تاب‌آوری ملی را در معرض آسیب قرار دهد، اقدامی غیرحرفه‌ای و غیرملی است و همه جریان‌های سیاسی باید در شرایط جنگی و بحرانی منافع ملی را بر منافع جناحی ترجیح دهند.

نصراللهی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت تبیین اهداف، عملکردها و نتایج جنگ گفت: دشمن اهدافی همچون فروپاشی نظام، تجزیه ایران و نابودی تمدن ایرانی را دنبال می‌کرد، اما به اهداف خود نرسید. اگر رسانه‌ها این واقعیت‌ها را به‌درستی روایت کنند، نیازی به بزرگ‌نمایی و شعارزدگی نخواهد بود.

وی افزود: باید برای مردم توضیح داد که دشمن چه اهدافی داشت، چه اقداماتی انجام داد و در نهایت چه نتایجی به دست آورد. این نوع روایت‌گری می‌تواند امید اجتماعی، اعتماد عمومی و تاب‌آوری ملی را افزایش دهد.

نصراللهی همچنین با اشاره به آسیب‌های پسا‌جنگ خاطرنشان کرد: دشمن پس از ناکامی در میدان نظامی، از مسیرهای جدید و با انگیزه بیشتر تلاش خواهد کرد چالش‌هایی برای کشور ایجاد کند. از این رو، حفظ هوشیاری، انسجام اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی باید همچنان در دستور کار قرار داشته باشد.

وی در پایان تأکید کرد: رسانه‌ها باید با تبیین واقعیت‌ها، پرهیز از هیجان‌زدگی و شعارزدگی، مدیریت انتظارات عمومی و کمک به حفظ وحدت و انسجام اجتماعی، نقش خود را در ارتقای تاب‌آوری ملی و امنیت ملی ایفا کنند.

تغییر شکل جنگ به نقل از سخنگو

سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز در این نشست گفت: در شرایط فعلی، ایران درگیر یک «جنگ ترکیبی» است که صرفاً به میدان نظامی محدود نمی‌شود و ابعاد اقتصادی، رسانه‌ای، اطلاعاتی و حتی ورزشی را نیز دربرمی‌گیرد.

وی با اشاره به ادامه‌دار بودن درگیری‌ها افزود: جنگ علیه ایران پایان نیافته و صرفاً شکل آن تغییر کرده است؛ به‌گونه‌ای که همچنان فشارهای امنیتی، رسانه‌ای و اقتصادی ادامه دارد و هدف اصلی دشمن، فرسایش تاب‌آوری ملی و ایجاد اختلال در انسجام داخلی کشور است.

رضایی هشدار داد: هر اقدامی که پیام ضعف، تردید یا ناامیدی به جامعه یا دشمن مخابره کند، مستقیماً به کاهش تاب‌آوری ملی منجر می‌شود. سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس افزود در شرایط جنگ ترکیبی، مسئولان و مردم باید با تقویت انسجام داخلی، مدیریت معیشت، افزایش امید اجتماعی و هوشیاری در برابر جنگ روانی، از تشدید فشارهای آینده جلوگیری کنند؛ در غیر این صورت، سطح تهدیدها می‌تواند در آینده افزایش یابد.

راهبردهای دشمن

همچنین آقای دکتر فتح‌الله کلانتری، دانشیار دانشگاه عالی دفاع ملی در این نشست با تشریح راهبردهای طرف مقابل افزود: راهبرد آمریکا قرار دادن ایران در وضعیت «نه صلح و نه جنگ» و راهبرد رژیم صهیونیستی ایجاد وضعیت «نه پدافند» است؛ به‌گونه‌ای که تلاقی این دو راهبرد، فرسایش رفتاری مسئولان، فرسایش اجتماعی مردم و فرسایش اقتصادی کشور را هدف گرفته است. به گفته وی، دشمن تلاش دارد این ذهنیت را القا کند که هزینه تسلیم کمتر از هزینه مقاومت است.

کلانتری همچنین با اشاره به ابعاد دیپلماسی و بازدارندگی تأکید کرد: ایران اگرچه پنجره دیپلماسی را نبسته، اما مذاکره را در سایه قدرت و بازدارندگی دنبال می‌کند؛ به این معنا که ابتدا قدرت و بازدارندگی وجود دارد و سپس امکان آتش‌بس و گفت‌وگو شکل می‌گیرد. وی در ادامه تصریح کرد که تقویت تاب‌آوری ملی نیازمند توجه هم‌زمان به چهار بُعد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و عملیاتی است، چرا که دشمن با هدف قرار دادن معیشت و زندگی مردم به دنبال بی‌ثبات‌سازی داخلی است.

 گفتنی است نشست‌های «دوشنبه‌های دانشگاهی» هر هفته با حضور استادان، کارشناسان و مسئولان در دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی برگزار می‌شود و یکی از موضوعات مهم کشور در آن بررسی می‌گردد.