با دکتر مینو محرز به بهانه روز جهانی ایدز ایدز در پشت پرده

در حالی که کشورهای پیشرفته جهان طی چند دهه اخیر مشکل بیماری های واگیردار را تا حد زیادی حل کرده و تمام توان و امکانات خود را

کد خبر: ۱۵۴۴۲۳

برای مبارزه با بیماری های غیرواگیر همچون بیماری های قلبی عروقی و سرطان ها متمرکز کرده بودند ، ناگهان در سال 1981 میلادی، نوعی بیماری عفونی در دنیا پیدا شد که به سرعت در همه نقاط جهان گسترش یافت و امید به ریشه کنی بیماری های واگیردار را حتی در کشورهای پیشرفته تبدیل به یاس کرد. این بیماری که به صورت یک مشکل عمده بهداشتی خود را نشان داد، ایدز نام دارد و در حال حاضر مرگ و میر ناشی از آن در سراسر دنیا به صورت مشکلی خطرناک درآمده است.
روز جهانی ایدز بهانه ای شد تا با دکتر مینو محرز، رئیس مرکز تحقیقات ایدز ایران و استاد بیماری های عفونی دانشگاه علوم پزشکی تهران که بیش از 20 سال است فعالیت گسترده ای در سطح کشور و خاورمیانه برای آموزش، درمان، پیشگیری و پژوهش در زمینه AIDS و HIV دارند، درباره وضعیت این بیماری در کشور به گفتگو بنشینیم.

با توجه به این که یکی از جنبه های هشداردهنده بیماری ایدز، آمار مبتلایان به آن است، فکر می کنید آماری که در حال حاضر اعلام شده، چقدر با واقعیت همخوانی دارد؛
یک مشکل بزرگ ما برای تخمین زدن، داشتن اطلاعات و فاکتورهای اولیه است که متاسفانه در این زمینه نداریم و به ناچار تمام آمار ما براساس حدس و گمان است.
آمار واقعی ما که درواقع تاکنون به مراکز درمانی مراجعه کرده اند، 16 هزار و 90 نفر هستند اما آمار تخمینی ما بین 70 تا 100 هزار نفر است.

البته مطمئنا با توجه به این که این بیماری نوعی انگ محسوب می شود و افراد مبتلا هم سعی در پنهان کردن آن دارند، به نظر می رسد آمار بیشتر از این باشد.
بله، همین طور است و متاسفانه در حال حاضر بیماران جدید که به ما مراجعه می کنند، دیگر معتادان تزریقی نیستند و در واقع تماس جنسی در صدر آمار ابتلا قرار گرفته و الگوی ابتلا تغییر کرده است.
در این میان آنچه اهمیت دارد، این است که معتادان در دسترس ما هستند و در مراکزی همچون زندان ها تحت کنترل قرار می گیرند، اما متاسفانه مبتلایان به ایدزی که در اثر رفتارهای پرخطر جنسی دیگران را هم مبتلا می کنند، در سطح جامعه پراکنده هستند و اطلاعات لازم و کافی در زمینه روش های پیشگیری و جلوگیری از اشاعه این بیماری هم در میان افراد جامعه وجود ندارد و هنوز افرادی که رفتار پرخطری را تجربه کرده اند، برای آزمایش های تشخیصی و مشاوره به مراکز ذی صلاح مراجعه نمی کنند.

درواقع این افراد پس از گذراندن دوره پنجره ای و بروز علائم تنها بیماری خود می شوند؛
بله، در حالی که اگر بدانند انواع بی بندوباری های جنسی می توانند تا چه اندازه خطرناک باشند، زودتر از 10 سال و بروز علائم به مراکز مربوط مراجعه می کنند.

البته من فکر می کنم برخلاف دهه گذشته که جامعه کاملا چشم خود را روی حقیقت این بیماری بسته بود، در حال حاضر تا اندازه ای آگاهی افراد نسبت به ایدز افزایش یافته است. آیا به اعتقاد شما این حد از آگاهی عمومی نتوانسته تا اندازه ای در جلوگیری از افزایش تعداد مبتلایان موثر باشد؛
آگاهی عمومی فعلی اصلا کافی و کامل نبوده است. به عنوان مثال با توجه به تغییر الگوی ابتلا در کشور، هر کدام از ما چند بار تاکنون در رسانه های مختلف درخصوص جزییات پیشگیری از بروز این بیماری در رفتارهای پرخطر جنسی مطلبی دیده یا شنیده ایم؛
متاسفانه همچنان خیلی از مسائل مهم پشت پرده باقی مانده اند. ضمن این که آموزش درست می بایست از دوران تحصیل و از مقاطع اولیه آن آغاز و سپس تقویت شود. البته اگرچه در آموزش و پرورش هم حرکت هایی در حال حاضر انجام شده، اما در مجموع بسیار کم رنگ هستند. فراموش نکنیم که اگر یک جوان بی قانونی می کند، مقصر شیوه تعلیم و تربیت است که از ابتدا چگونه زیستن را به او نیاموخته است. البته خوشبختانه سن ابتلا به ایدز آنقدر پایین نیست و در حال حاضر بیشتر مبتلایان ما در محدوده سنی 25 تا 45 سال قرار دارند. یعنی از این نظر مطابق دیگر کشورهای دنیا هستیم اما همان طور که گفتم، مهمترین اصل آگاهی افراد از طریق رسانه ها برای پیشگیری و مراجعه مبتلایان به مراکز درمانی، برای مشاوره و شروع پروسه درمان است.
در حال حاضر ما 60 مرکز در سراسر کشور داریم که از جوان ها می خواهیم برای مشاوره و آزمایش های دقیق به این مراکز مراجعه کنند.
درواقع ما به غربالگری معتقد نیستیم، چرا که آزمایش ها، بدون مشاوره دقیق و تخصصی که در این مراکز ارائه می شود، دقیق و قابل اعتماد نیست. در حال حاضر دو معضل بزرگ در راه جلوگیری از افزایش تعداد مبتلایان به ویروس HIV را پیش روی داریم. اولین مورد اعتیاد است که البته پیشگیری از آن کار بسیار مشکلی است که کارهای زیادی در این زمینه انجام شده و امیدواریم در درازمدت نتایج مثبتی در پی داشته باشد و مساله دیگر که به دنبال اعتیاد هم مطرح می شود، افزایش تعداد مبتلایان به ایدز و بیماری های عفونی ناشی از آن است.

به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، آگاهی و هشدارهایی که تاکنون در سطح جامعه منعکس شده، بیش از همه چیز یک ترس عمومی را ایجاد کرده است.
بزرگترین مشکل هم همین ترس است ، چرا که رفتار و تصمیمات اشتباه را در پی دارد اما اگر به جای این ترس واقعیت ها را بدانیم و شرایط جلوگیری از ابتلا را بشناسیم ، دیگر ترسی هم از ابتلا نخواهیم داشت.

بحث هایی مبنی بر پیشی گرفتن ایران از لحاظ شیب رشد ابتلا نسبت به چند کشور آفریقایی وجود دارد، شما با این موضوع چقدر موافق هستید؛
بستگی دارد که با کدام کشور آفریقایی مقایسه شویم . به عنوان مثال 10تا 15درصد از جمعیت آفریقای جنوبی به این ویروس آلوده هستند. در حالی که در کشور ما نرخ ابتلا هنوز در حدود یک درصد است.
در واقع کشورهایی از این دست در شرایط اپیدمی این بیماری هستند. البته وزارت بهداشت معتقد است که ایدز در ایران کنترل شده، در حالی که ما این طور فکر نمی کنیم.
اگرچه این تعداد در معتادان با اجرای برنامه هایی کاهش یافته و کنترل شده است که از این منظر هم در دنیا زبانزد هستیم، اما در عوض الگوی ابتلا تغییر کرده و متاسفانه در زمینه مسائل جنسی ما ضعیف عمل کرده و می کنیم.

آنچه در ایران باعث نگرانی است تغییر الگوی ابتلا به بیماری ایدز است

مطالعات جسته گریخته ای که در این خصوص انجام شده اند هم متاسفانه نشان می دهند که شرایط مناسبی نداریم و رفتارهای جنسی قبل از ازدواج و در سنین پایین هم در سطح جامعه وجود دارد. البته اگر بی بندوباری در کشور ما هم مانند دیگر کشورها رواج داشت که آمار و ارقام به فاجعه نزدیک می شدند، اما با توجه به شرایط کشور ما به نظر می رسد این تعداد کم را هم باید کنترل کنیم.
درواقع در مواجهه با حقایق نباید بر آنها سرپوش گذاشت و در عین حال بر سر مبتلایان کوبید، بلکه باید به آنها آموزش داد. متاسفانه تاکنون نحوه آموزش ما هم اشتباه بوده است. بنابراین و با توجه به شرایط موجود من با این گفته که نرخ رشد ابتلا در کشور ما کاهش یافته اصلا موافق نیستم. البته درست است که بیماریابی ما بهتر شده، اما ما به عنوان افراد دست اندرکار در این حوزه شاهدیم که چقدر آمار رفتار پرخطر بالاست و به طور کلی باید گفت روند رشد این بیماری در کشور ما مثبت و رو به رشد است و باید هر چه سریع تر این روند را متوقف کنیم.

به طور کلی ایران از لحاظ آمار ابتلا به ویروس HIV در رتبه چندم دنیا قرار دارد؛
تنها در آسیا کشورهای آسیای جنوب شرقی وضعیت خیلی وخیمی از این نظر دارند که آنها را کنار می گذاریم اما در منطقه خودمان با توجه به این که جمعیت کشور ما بالاست بالطبع آمار بالاتری هم از لحاظ نرخ ابتلا داریم.
این موضوع اگرچه تاکنون به علت آمار بالای اعتیاد در کشور بوده اما آنچه ما را نگران می کند، عوض شدن الگوی ابتلاست. ضمن این که خوشبختانه برنامه های کاهش آسیب در کشور خوب انجام شده و باعث کاهش تعداد معتادان تزریقی در سراسر ایران شده است.
اما از طرفی دیگر در حال حاضر اعتیاد از جنبه تزریقی به خوراکی تبدیل شده و داروهایی مصرف می شود که بسیار خطرناک هستند چون این مواد رفتارهای پرخطر را تشدید و متاسفانه فرد را کاملا بی اراده می کنند و این معضل خیلی خیلی خطرناک است.با توجه به این که این تغییر الگوی ابتلا را داشته ایم، آیا نمی توانیم از تجارب و برنامه های پیشگیرانه کشورهای دیگر در این زمینه کمک بگیریم ؛در حال حاضر بیشترین برنامه های پیشگیری و کمک های انساندوستانه از سراسر جهان به سمت کشورهای آفریقایی سرازیر شده، در حالی که ایدز در کشورهای آسیایی بیداد می کند و آمار ابتلا در چین و هندوستان وحشتناک است.
در این میان کشورهایی هم هستند که خیلی خوب عمل کرده اند، به عنوان مثال تا چند سال پیش 4 درصد جمعیت کشور تایلند به ویروس HIV آلوده بودند و عمده ترین درآمد این کشور هم به موادمخدر و بی بندوباری های اخلاقی برمی گشت اما با وجود فقر، این کشور از درآمدهای حاصله از این منابع چشم پوشی کرده و تا حد زیادی هم موفق عمل کرده است.

طاعون قرن

HIV مخفف Human Immunodeficiency Virus به معنی «ویروس نقص ایمنی انسان» است. ویروس ، ذره زنده خیلی کوچک است که می تواند تکثیر و پخش شود، اما برای زندگی نیاز به موجود زنده دیگری دارد. وقتی ویروس سلولی را آلوده کند، شروع به تکثیر در داخل آن سلول می کند که در نهایت منجر به آسیب آن سلول می شود.

انسان می تواند از سوی فرد دیگری که به HIV مبتلا است، آلوده شود و او نیز می تواند بقیه افراد را آلوده کند و این گونه HIV منتشر می شود.به طور کلی ویروس های مختلف به سلول ها و بافت های مختلفی از بدن حمله می کنند. برخی ویروس ها به پوست ، برخی به دستگاه تنفسی و... حمله می کنند. چیزی که HIV را این چنین خطرناک کرده ، این است که HIV به خود سیستم ایمنی حمله می کند. سیستم ایمنی ، گروهی از سلول ها هستند که بدن را در برابر انواع عفونت ها محفاظت می کند و بدون آنها، توانایی بدن برای مبارزه با انواع عفونت ها تضعیف می شود. بنابراین وقتی ویروس HIV وارد بدن فردی شود بتدریج قدرت دفاعی بدن وی ضعیف می شود و این فرد در برابر انواع بیماری ها و عفونت ها حتی آنهایی که در حالت عادی بیماری زا نیستند، آسیب پذیر می شود.این روند قابل رویت نیست و راهی وجود ندارد تا با بررسی آن به افراد بگوییم که آیا به HIV مبتلا هستند یا خیر، ولی آزمایش خون می تواند پس از چند ماه از اولین تماس، ویروس را در خون آشکار کند. در این میان افراد آلوده به HIV ممکن است سال ها کاملا سالم بمانند و حتی خودشان ندانند که آلوده هستند.

ضمن این که وقتی افراد بی بندوبار به جای ناشناس بودن و در سطح جامعه پخش شدن ، دارای کارت شناسایی هستند بهتر می توان بر آنها و رفتارهایشان کنترل داشت. در واقع چون الگوهای ما با کشورهای دیگر تفاوت دارند در نتیجه نمی توان از تجربیات آنها برای کنترل این بیماری به صورت مستقیم استفاده کرد.تنها راه ما همان آگاهی دادن مستمر است، یعنی آنقدر خطرات و شیوه های پیشگیری گفته شود که افراد جامعه کاملا نسبت به این موضوع حساسیت داشته باشند و حتی برای یک بار هم مرتکب اشتباه نشوند.
در این میان شفاف کردن موضوع برای مردم بسیار مهم است و به جای این که روش های نادر ابتلا همچون دندانپزشکی یا آرایشگاه را مطرح کنیم اصل قضیه کاملا در اذهان عمومی جا بیفتد.

حالا که به این موضوع اشاره کردید، سوال دیگری مطرح می شود و آن عوض شدن الگوهای ابتلاست ، چرا که به اعتقاد عده ای تنها رفتارهای پرخطر عامل انتقال محسوب نمی شود و حتی رفت و آمدهای عادی با مبتلایان هم می تواند خطرناک محسوب شود.
بیست و چند سال از اپیدمی این بیماری می گذرد و در این مدت مطالعات وسیعی روی آن انجام شده است و ما بر اساس تمام این بررسی ها با اطمینان خاطر می گوییم که تماس های روزمره و عادی همچون عطسه، سرفه، گوشی تلفن، دستگیره در، وسایل غذاخوری مشترک، حمام، استخر، دست دادن و روبوسی کردن باعث انتقال ویروس HIV نمی شود.
در واقع تنها راه های اصلی ، تماس جنسی با فرد مبتلا، استفاده از وسایل مشترک آغشته به خون یعنی سرنگ آلوده و انتقال از طریق مادر به جنین است. راه فرعی هم استفاده از خون و فرآورده های آلوده آن است که خوشبختانه چون کنترل لازم روی آنها انجام می شود، موارد ابتلا خیلی نادر هستند.

در زمینه انتقال از راه خون و فرآورده های آلوده آن به ویروس HIV هم عده ای معتقد هستند از آنجا که در دوران پنجره ای، حتی آزمایش های سازمان انتقال خون هم نمی تواند به صورت دقیق سلامت خون را نشان دهند، در نتیجه ریسک خطر انتقال از این طریق هم وجود دارد.
اینها یک سری صحبت های بی پایه هستند که باعث بی اعتباری سازمان انتقال خون نزد مردم می شود و چون این شایعات با هیچ سند و مدرک علمی قابل استنباط نیست ، به هیچ وجه جدی تلقی نمی شوند.
در واقع سازمان انتقال خون نه تنها آزمایش های لازم را روی خونها انجام می دهد بلکه قبل از اهدا با اهداکننده مشاوره می کند و اگر رفتار پرخطر داشته باشد، از خون او استفاده نمی کنند.

پس در واقع با یک سوال و تنها براساس اعتماد به گفته های فرد اهداکننده از او خون گرفته می شود؛
همه جای دنیا با این مساله درگیر هستند. با روش آزمایش آنتی بادی HIV، در دوره پنجره ای به صورت صددرصد نمی توان سلامت خون را تایید کرد. حالا کشورهای پیشرفته ای که روی این قضیه سرمایه گذاری کرده اند آزمایش آنتی بادی را به آنتی ژن تبدیل کرده اند و از روش PCR استفاده می کنند که در این روش حتی یک DNA بیمار هم مشخص می شود.
خوشبختانه در این زمینه در ایران هم اقداماتی در شرف وقوع است. در حال حاضر ما هم مثل اکثر کشورهای دنیا خونها را آزمایش می کنیم و درکنار آن مشاوره های لازم را هم ارائه می کنیم. در این شرایط اگر فرد رفتارهای پر خطر داشته باشد به «VCT» های رایگان سازمان انتقال خون ارجاع داده می شود. از لحاظ علمی اگرچه صددرصد نمی توان ادعا کرد که با روش آزمایش فعلی سلامت خون تایید می شود، اما دقت این روش بالای 98 درصد است.
در نتیجه نباید با این ترس واهی جامعه را ترساند، ضمن این که باید از افراد بخواهیم برای انجام آزمایش های مجانی خون به سازمان انتقال خون مراجعه نکنند و در واقع خون خود را اهدا نکنند، در عوض می توانند به 60 مرکز بیماری های رفتاری ما و«VCT» های سازمان انتقال خون مراجعه کنند تا به صورت رایگان آزمایش های تخصصی و کامل تری روی آنها انجام شود و با کمک مشاوران این مراکز کاملا از جوانب و جزییات این بیماری آگاه شوند. بنابراین به نفع خود افراد هم هست ، چرا که یک جواب مثبت یا منفی به تنهایی چیزی را نشان نمی دهد.خوشبختانه سازمان انتقال خون از همان ابتدا یعنی از زمانی که مشخص شد چند مورد از بیماری ایدز در کشور وجود دارد، با وجود بار مالی بسیار زیاد آن غربالگری اجباری خون را در کمیته مبارزه با ایدز مطرح و سپس اجرا کرد.

برای افرادی که به این بیماری مبتلا شده اند مطمئنا آگاهی زودهنگام از ابتلا خیلی مهم است.
آیا امکان تشخیص زودهنگام در دوره پنجره ای و براساس بروز علائم اولیه بیماری که مشابه آنفلوآنزاست با مراجعه به پزشک وجود دارد؛
خیر، تنها راهی که فرد می تواند از وجود بیماری مطلع شود، آگاهی از اهمیت انجام آزمایش های دقیق پس از رفتارهای پرخطر است. به عبارتی در صورتی که فرد در معرض خطر باشد؛ تماس جنسی نامطمئن داشته، اعتیاد تزریقی دارو یا همسر یک معتاد تزریقی است ، اشتراک سرنگ داشته و مسائلی از این دست می بایست برای انجام آزمایش و اطمینان از سلامت یا ابتلای خود این آزمایش ها را انجام دهد. این موضوع از آنجا اهمیت پیدا می کند که ویروس HIVدر تمام مدت حضور در میزبان هیچ گونه علائم اختصاصی ندارد.

درخصوص داروهایی همچون IMOD چطور؛ چقدر این دارو می تواند به مبتلایان کمک کند و به طور کلی پس از گذشت 10ماه از اعلام سراسری ساخت این دارو چقدر به موثر بودن آن معتقد هستید؛
من کاملا با این دارو موافق هستم و کارآزمایی های بالینی آن را در این مرکز انجام داده ایم. IMOD خیلی بالاتر از آن چیزی است که درباره اش گفته شده و در واقع یک تقویت کننده سیستم ایمنی است که نه تنها بر عفونت HIV موثر است، بلکه در برابر بسیاری از عفونت های دیگر عملکرد خوبی از خود نشان داده است و هر چه مطالعات بیشتری روی این دارو صورت می گیرد، بیشتر ما را از تاثیرات مثبت آن آگاه تر و مطمئن تر می کند. این دارو روی افرادی که ( CD4 گلبول های سفید که مسوول حفظ سیستم ایمنی بدن است و بر اثر حمله ویروس HIV کارایی خود را از دست می دهند) زیر 200 داشته اند، یعنی وارد مرحله ایدز شده اند هم موثر است. ما کوشیده ایم این دارو را به بیمارانی که هنوز در دوران کمون بیماری هستند و وارد مرحله ایدز نشده اند، بدهیم که نتایج خوبی گرفتیم و CD4این بیماران به صورت چشمگیری افزایش پیدا کرده است. ضمن این که مهمترین خصوصیت این دارو، نداشتن عوارض جانبی و ماندگاری بلندمدت آن است. یعنی این دارو بعد از طی دوره 3 ماهه درمانی ، در بیماران به طور متوسط بین 6یا 8 ماه ماندگاری دارد و حتی در بعضی موارد با یک دوره درمان تا 2سال و نیم احتیاجی به دارو نبوده است. در واقع IMOD در این بیماران تعداد سلول ها را بالا می برد، حتی در مقایسه با 3داروی ضدویروسی دیگر که خیلی گران و پرعارضه هستند فکر می کنم که در آینده اثرات بیشتر و بهتری از این دارو ارائه شود. به طور کلی درصد بالایی از بیمارانی که داروی IMOD برای آنها استفاده شد در عرض 21ماه پس از قطع دارو CD4 بالایی داشتند. این امتیاز بزرگی است که بیمار به مصرف پی درپی دارو نیاز ندارد.

IMOD برای بیماران مبتلا به ویروس HIV یک راه درمانی محسوب می شود یا این که باعث افزایش طول عمر و کیفیت زندگی آنها می شود؛
درمان بیماری ایدز شامل 2 بخش است: ویروس را از بین ببریم یا سیستم ایمنی بدن را قوی نگه داریم که ویروسی نتواند تاخت و تاز کند. این دارو در واقع قسمت دوم را تقویت می کند و البته اثرات ضدویروسی آن هم تاکنون دیده شده و مطالعات ما در این خصوص ادامه دارد، اما در حال حاضر به عنوان یک داروی تقویت کننده سیستم ایمنی ثبت شده و CD4 بیمار را بالا نگه می دارد و مانع ورود بیماری به مرحله ایدز می شود. لازم است تاکید کنم که تاکنون هیچ درمان قطعی ای در جهان برای عفونت HIV شناخته نشده است و ما هم چنین ادعایی نداریم.

بنابراین افراد مبتلا اگر در مرحله پنجره ای از بیماری خود آگاهی پیدا کنند با کمک این دارو می توانند به ادامه زندگی امیدوارتر باشند؛
بله، این افراد می توانند به طول عمر خود امیدوارتر باشند، البته ما برای این که از طول مدت اثر این دارو مطلع شویم و بدانیم که آیا بعد از مدتی در بدن بیماران مقاومت در برابر این دارو ایجاد می شود یا خیر به زمان بیشتری احتیاج داریم ؛ چراکه داروهای ضدویروسی پس از مدتی مصرف ، مقاوم می شوند. البته داروهایی که پایه گیاهی دارند به طور معمول این مشکل را ندارند و طی 6سال مطالعه و بررسی روی بیمارانی که از IMODاستفاده کرده اند، هیچ گونه مقاومت دارویی مشاهده نشده است و نکته جالب این است که با مصرف این دارو، سیستم ایمنی بدن آنچنان قدرتمند می شود که حتی یک عفونت فرصت طلب هم در آنها دیده نشده است. به طور کلی تحقیقات و نتایجی که از مطالعات گسترده تر روی این دارو به تدریج اعلام و منتشر می شوند، ما را بیشتر از استثنایی بودن آن مطمئن می کنند.

با توجه به اثرات مثبت IMOD که باعث شده شما آن را یک شاهکار در درمان بیماری ایدز قلمداد کنید، تاکنون در سطح بین المللی چقدر توانسته ایم موثر بودن آن را اثبات و مطرح کنیم؛
تاکنون IMOD در ایران و اروپا ثبت شده و مالزی هم قرارداد خرید این دارو را در حجم زیاد با ایران امضا کرده است. در کشور ما پس از تصویب موثر بودن یک دارو، وزارت بهداشت هم روی تعدادی از بیماران آن را آزمایش می کند تا از تاثیر آن مطمئن شود، پس وارد فاز تولید انبوه می شود. هم اکنون IMODاین مراحل را طی کرده و در مرحله ای است که می تواند به تولید انبوه برسد.