بازخوانی نفوذ و فعالیت فراماسونری در ایران: لژنشینی در ایران

فراماسونری از جمله مباحثی است که ماهیت تاریخی آن با رمز و رازهای بسیاری آمیخته است واژه فراماسونری ترکیبی از 2 واژه آزاد و بنا یا معمار است و در مجموع معماران آزاد که نام انجمنی در اروپای چند قرن گذشته بوده است انگیزه اصلی تشکیل این انجمن توسط

کد خبر: ۱۳۰۲۷

معماران ماهر و کارکشته اروپایی مخفی نگه داشتن اسرار فعالیت های خود بوده است تا با حفظ این اسرار، از دستیابی دیگر افراد ب ه این رموز و در نتیجه گسترش دامنه معماران حرفه ای و کسادی کار خود جلوگیری کنند به مرور با نفوذ گرایشها و انگیزه های دیگر و بویژه ارتباط نزدیکی که میان فراماسونری و صهیونیزم ایجاد شد این انجمن ها به محافل سیاسی سری با انگیزه های کسب قدرت و ثروت تبدیل شد و البته بسیاری از اهداف آن ، هنوز پنهان باقی مانده است. موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی اخیرا با انتشار کتاب "اسناد فراماسونری در ایران " به بررسی تحقیقی در زمینه نفوذ و فعالیت فراماسونری در ایران پیش از انقلاب پرداخته است مقاله حاضر به معنی مبحث فراماسونری در ایران و کتاب مزبور می پردازد که از نظر خوانندگان گرامی می گذرد: دوره ای از تاریخ معاصر ایران که به تماس و آشنایی ایرانیان با تمدن غربی و اراده اخذ دستاوردهای صوری آن انجامید، جولانگاه شکل گیری اندیشه ها، نهادها و روابطی است که در تغییر ساختارهای جامعه سنتی و پایه گذاری اشکال امروزی آن موثر بوده است . در کنار این اندیشه ها، نهادها و روابطی را که بر سطوح ظاهری جامعه اثر گذاشته اند نیز نباید نادیده انگاشت ؛ هسته ها، محافل و مراکزی که به طور پنهانی شکل گرفته و فعالیت کرده اند. بخشی از رویدادهای تاریخ معاصر ایران ، حاصل عملکرد همین هسته ها، محافل و مراکز پنهانی است بدون شک ، یکی از این محافل تاثیرگذار اما ناشناخته ، که در سطح پنهان جامعه موثر بوده ، تشکیلات فراماسونری است. فراماسونری در ایران طی 180 سال گذشته ، به عنوان تشکیلاتی اسرارآمیز و ناشناخته همواره عرصه طرح پرسشها و معماهای فراوانی بوده است . فراماسونری چیست ؛ و فراماسون ها چه اهدافی را تعقیب کرده اند؛ منابع فراماسونری در ایران پر است از نوشته هایی که به منظور تمهید پاسخهایی چند برای این پرسشها و معماها، به رشته نگارش در آمده اند نخستین نوشته ها بیش از آن که به طرح روشن پرسشهای اصلی درباره ماهیت این تشکیلات بپردازند، تنها بر کنجکاوی ها افزوده اند ؛ بی آن که از ابعاد گوناگون این تشکیلات پرده برداری کنند نگاهی به حجم انبوه مطالبی که در دوره های مختلف راجع به فراماسونری و تشکیلات آن به نگارش درآمده است ، دو دوره فعالیت فراماسونری را از هم متمایز می کند: در نخستین دوره ، به موازات رونق گیری مجدد هسته ها و شبکه های فراماسونری ، مطالب جسته و گریخته مربوط به فراماسونری توسط طیف وسیعی اعم از خود فراماسون ها، منتقدان و مخالفانی انتشار یافت که در برخی موارد حتی می توان گفت برای فراماسونری واجد کارکردهای تبلیغاتی هم بود. روی کار آمدن پهلوی دوم به دنبال تحولات پس از شهریور بیست و گشایش های سیاسی متعاقب آن ، فضا را از هر نظر برای تجدید فعالیت فراماسونری هموار کرد از سوی دیگر، در پی رقابت های دامنه داری که در بطن محافل فراماسونری جریان داشت ، این تشکیلات توانست طی مدتی بالغ بر دو دهه به توسعه قابل توجهی دست یابد. این دوره مصادف بود با آستانه شکل گیری تشکیلات ساواک و تلاش برای احاطه اطلاعاتی بر همه فعل و انفعالات احزاب و دسته های صنفی و سیاسی که به نحوی می توانستند منافع حکومت را تحت تاثیر قرار دهند دومین دوره شکل گیری منافع فراماسونری مصادف است با عطف اراده ساواک مبنی بر انحلال تشکیلات فراماسونری و ادغام سازمان های بزرگ آن در تشکیلات متمرکز و زیر نفوذ رژیم پهلوی ؛ بنابراین بخش عمده اطلاعات و اسرار مربوط به تشکیلات فراماسونری در این دوره ، گزارش هایی است که ماموران ساواک در پی نفوذ به درون تشکیلات فراماسونری کسب کرده اند.خوشبختانه بخش مهمی از این اسناد توسط "موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ، گردآوری ، تدوین و چاپ شده است در کنار این اسناد باید از اسناد درون تشکیلاتی لژها و سازمان های فراماسونری گفت بخشی از این اسناد که در بایگانی ساواک بود در این کتاب دیده می شود؛ ولی معلوم است که بخش های اصلی تر و محرمانه تر آن را بویژه اسناد مربوط به تشکیلات رده های عالی فراماسونری )درجه 4 به بعد که زیر نظر شورای عالی آیین اسکاتی کهن و پذیرفته شده کار می کردند( باید در مجموعه های اسناد درون تشکیلاتی فراماسونری جستجو کرد.شکل گیری لژ بزرگ ایران و انحلال کلیه محافل و لژهای ماسونی در آن ، مهمترین نشانه این دوره از فعالیت های فراماسونری در ایران است ساواک که برای نفوذ در فراماسونری از هیچ ترفندی دریغ نداشت ، در کنار کارهای اطلاعاتی و عملیاتی دیگر، هنگامی که با موانع درونی تحول تشکیلات فراماسونری مواجه شد از طریق راه اندازی پروژه های تحقیقاتی و انتشار عمومی و گسترده آن کوشید تا با ایجاد زمینه مساعد روند تحولات درونی را تسریع کند. نقطه عطف این تحرکات در عرصه تبلیغاتی و بسترسازی ، انتشار اثر تحقیقاتی تفصیلی و پرحجم )فراموشخانه و فراماسونری در ایران " تالیف مرحوم اسماعیل رائین است که طی 3 دهه گذشته به عنوان منبع انحصاری مربوط به فراماسونری در ایران مطرح بوده است اسماعیل رائین در این کتاب ، به مدد علایق تحقیقاتی و پشتکار فراوان توانست همه تحقیقات قبلی درباره فراماسونری را گردآوری و با اغراض تحقیقاتی خود وفق دهد و از دل آن به تدوین کارنامه فراماسونری ایرانی طی 150 سال گذشته اهتمام ورزد. انتشار این کتاب طی سالهای پایانی دهه چهل در ایران ، اگرچه می توانست به لطف محتوای افشاگرانه و آگاهی های ضد استعماری ، به یک مساله در خور تعمق و پیگیری در عرصه فرهنگ و سیاست بدل شود؛ اما به دلایلی که ابعاد آن به روشنی مورد بررسی قرار نگرفته است از دایره مباحثات اجتماعی کنار گذاشته شد، تا آنجا که پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به دنبال درگذشت نابهنگام اسماعیل رائین ، به موضوعی مختومه مبدل شد. از طرف دیگر، پس از مرگ رائین ، بحثهای مربوط به تشکیلات فراماسونری به محاق رفت ؛ زیرا مسایل و منازعات دوره استقرار جمهوری اسلامی فرصتی باقی نمی گذاشت که نیروهای سیاسی به مسائلی همچون فراماسونری بپردازند بدین ترتیب ، پس از غیرقانونی شناخته شدن تشکیلات فراماسونری در ایران ، پرونده فراماسونری جز در آرشیوهای دادگاه های انقلابی و آن هم در ارتباط با رسیدگی به اتهامات برخی از اعضای وابسته به آن تشکیلات ، ورق نخورد. بتدریج تام کتاب رائین از فهرست کتابهای پرفروش روز خارج شد و لفظ فراماسونری خالی از بار مفهومی خاص خود در ادبیات سیاسی به صورت راکد درآمد صرف نظر از اعراض خاصی که در پس کتاب فراموشخانه و فراماسونری در ایران نهفته بود، این کتاب واجد افشاگری های موثری هم بود این که ارتقا در سلسله مراتب قدرت و دیوانسالاری کشور، فاقد قانونمندی ، ضوابط و لیاقت ذاتی افراد بوده و تنها در چارچوب روابط تشکیلاتی و وابستگی به حلقه های پنهانی قدرت میسر است، کمترین و در عین حال نخستین نکته ای بود که اذهان آگاه بدان پی می بردند )اسناد فراماسونری در ایران، ج2 ، صفحه 379 ( کتاب "اسناد فراماسونری در ایران " در سه بخش ) 16فصل ( تنظیم شده است بخش سوم کتاب در برگیرنده مجموعه اسنادی است که ذیل فصولی چون : اسماعیل رائین و انتشار کتاب فراموشخانه و فراماسونری در ایران ، بازتاب انتشار و اسامی فراماسونری ، گستردگی شبکه فراماسونری در گزارش های ساواک گردآمده است و از اهمیت پروژه انتشار کتاب تحقیقی رائین حکایت می کنند نکته ای که در مطالعه گزارش ها و اسناد، جلب توجه می کند ناآگاهی مفرط تهیه کنندگان گزارش از موضوع همکاری ساواک در پروژه تالیف و نگارش کتاب فراموشخانه و فراماسونری در ایران به قلم اسماعیل رائین است . در خاتمه گزارشی از منبع ساواک ، رهبر عملیات چنین اظهار نظر کرده است : در مورد چاپ و فروش کتاب مضره مدتهاست که گزارش هایی تهیه و ارسال شده ؛ ولی هنوز بدرستی معلوم نشده است که در قبال فروش این نوع کتابها چه باید کرد؛ اسماعیل رائین اخیرا به تعداد زیاد از کتاب فراماسونری در ایران به فروش می رساند و عوامل فروش این کتاب نیز طبقات مختلف هستند )صفحه 345 ( انتشار کتاب رائین ، اگر چه بنا به گفته ارتشبد حسین فردوست ، ضربه سختی به فراماسونری ایران بود؛ زیرا اسامی بسیاری از آنها را افشا کرد)ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، صفحه سی وهفت(؛ اما هدف اصلی از آن ، تمهیدات روانی و تبلیغاتی لازم برای تشکیل لژ بزرگ و انحلال سازمان های جهانی فراماسونری در آن بود. لژ بزرگ ایران به طور رسمی در تاریخ دهم اسفند1347 با شرکت میهمانانی همچون روسای وقت و سابق لژ اعظم اسکاتلند با تابعیت های انگلیسی ، فرانسوی و آلمانی ، تاسیس و افتتاح شد همچنین در حدود بیست نفر از نمایندگان گراند لژهای آلمان ، اسکاتلند و فرانسه بنا به دعوت شریف امامی در این مراسم شرکت کردند. از آنجا که این مراسم جنبه تشریفاتی داشت ، به منظور پذیرایی از بیست نفر نمایندگان گراند لژهای جهانی ، مبلغ یک میلیون ریال برآورد و جمع آوری شد علاوه بر آن ، برای هماهنگ کردن تشریفات مربوطه و طرز استقرار و نشستن رده های مختلف ماسونی ، جلسات متعددی به صورت آزمایشی و تمرینی برگزار شد. بخش عمده لباسها و لوازم تشریفاتی نیز از قبل سفارش داده شده و از خارج خریداری و با بارنامه بنیاد پهلوی که در اختیار شریف امامی بود، وارد کشور شد)صفحه 411 ( انتخاب شریف امامی به سرپرستی لژ بزرگ ایران ، از دیگر بخشهای خواندنی تاریخچه فراماسونری در دوران پهلوی است . شریف امامی که ابتدا عضو لژ آلمانی ستاره سحر بود پس از انشعاب لژهای آلمانی و اعلام استقلال که در نهایت به شکل گیری لژهای وفا و صفا انجامید مجددا توانست همراه اشرف احمدی و امیر حکمت و گردآوردن اعضای فراماسونری ، لژ ستاره سحر را تحت فراماسونری آلمان نگه دارد در بدو تشکیل لژ بزرگ ، رقابت اصلی بر سر تصاحب عنوان استاد اعظمی لژ، بین کریستوفر ایزاک فری ، سعید مالک و شریف امامی جریان داشت ؛ برادران هومن هم از مدعیان این عنوان بودند؛ اما در نهایت تحت نفوذ دربار و شاه ، شریف امامی به ریاست آن انتخاب شد و برادران هومن در مناصب برتر شورای عالی فراماسونری ایران نشستند خود شریف امامی در خاطرات شفاهی ، هدف نهایی از ورودش به تشکیلات فراماسونری را تشکیل لژ بزرگ قید کرده است ؛ بدون آن که از مسائل و اسرار این تشکیلات و اهداف احتمالی آن پرده برداری کند جالب است بدانیم که بخش اسرار مربوط به تشکیلات لژ بزرگ ، چنان سری نگه داشته می شد که حتی ماموران ساواک نیز به آن دسترسی نداشتند و شریف امامی ، همه اخبار را راسا به شاه اطلاع می داد و در نتیجه اعتقاد عمومی ساواک بر آن بود که تشکیلات فراماسونری هیچ گونه اقدامات مضره و بر خلاف مصالح مملکت انجام نمی دهد)صفحه 280 ( این دوره مصادف است با تشکیل لژ بزرگ و ادغام همه لژها، سازمان ها و محافل فراماسونری وابسته به تشکیلات جهانی ماسونی در آن . از این دوره به بعد به یک معنا می توان می گفت ماموریت ساواک خاتمه یافته تلقی شد اسناد موجود در کتاب اسناد فراماسونری در ایران نیز اطلاعات مهمی راجع به فعالیت های لژ بزرگ در این دوره به دست نمی دهد. گفتگوهای دور میز شام و فهرست بلندبالای نام کسانی که در لژهای فراماسونری شرکت جسته اند، عمده اطلاعاتی است که به نقل از گزارشهای ماموران ساواک در کتاب حاضر چاپ شده است در بخش اول کتاب ، ذیل عنوان فراماسونری در ایران : تاریخچه ، آموزه ها و اهداف ، پس از بیان شمه ای از نحوه سامان یابی کار ساواک ، نیازمندی های اطلاعاتی آن و معرفی منابع اولیه مربوط به تاریخچه فراماسونری ، در فصل اول ؛ قوانین و اساسنامه های فراماسونری در ایران ، در فصل دوم کتاب به تفصیل نقل شده است . اساسنامه لژ بزرگ ایران و آیین نامه های عمومی شورای عالی درجه سی وسه و آخرین آیین اسکاتی کهن پذیرفته شده برای ایران ، جزو مهمترین متون مربوط به تشکیلات فراماسونری و نحوه اداره و سازماندهی و گسترش آن در ایران است عمده این قوانین توسط فراماسون هایی تنظیم شده است که خود از منتقدان دستگاه های قضایی کشور در رژیم پهلوی بودند متن قوانین نشان می دهد که ایجاد سازمان سلسله مراتبی فراماسونری و بسط قدرت استادان اعظم و بازرسان کل و مقامات عالی فراماسونری جزو ملاحظات اصلی نویسندگان آن بوده است. تشکیل دادگاه های درون تشکیلاتی و بازگذاشتن دست مقامات عالی فراماسونری در محاکمه و عفو احتمالی اعضای خاطی ، از دیگر ویژگی های قوانین مربوط به شورای عالی فراماسونری است که در قوانین مربوط به اساسنامه لژ بزرگ به چشم نمی خورد. با توجه به نفوذ گسترده فراماسون ها در دستگاه های اداری کشور و توانایی آنان برای جذب و دفع افراد در پستهای مختلف ، به نظر می رسد که محکومان دادگاه های درون تشکیلاتی فراماسونری ، در معرض از دست دادن موقعیت های اجتماعی و سیاسی و بخصوص اقتصادی قرار می گرفتند و همین مساله به بسط هر چه بیشتر دامنه قدرت مقامات عالی فراماسونری منجر می شد. پس از قوانین فراماسونری ، تشریفات و آموزه های فراماسونری موضوع فصل سوم کتاب است که در آن نحوه پذیرش داوطلبان به عضویت در لژهای پایه فراماسونری و وظایف کمیسیون ریتوئل به شرح آمده است روابط فراماسونری ، دربار و شاه عنوان فصل چهارم است در فصل پنجم ، ذیل عنوان ساواک و فراماسونری ، برخی از رفتارهای ساواک در برخورد با فراماسونری روشن می شود. برخلاف تصورات اولیه ، ساواک در برخورد با فراماسونری و برای نفوذ به درون تشکیلات آن ، کار ساده ای در پیش رو نداشت فراماسون ها با نفوذی که در دستگاه های مملکتی داشتند، از منازعات درونی قدرت بخوبی آگاه بودند و اهداف ساواک برای نفوذ در تشکیلات فراماسونری ، برای آنها امری ناشناخته نبود؛ بنابراین همواره می کوشیدند تا راه ورود منابع ساواک را ببندند. از جانب دیگر، ماموران ساواک ، اگرچه در سطوح پایه فراماسونری توانستند با صرف هزینه های قابل توجه ، ماموران خود را نفوذ دهند؛ ولی به طوری که مندرجات برخی از اسناد همین کتاب )اسناد فراماسونری در ایران ( نشان می دهد، برای نفوذ در تشکیلات عالی فراماسونری توفیقی نداشتند این ناتوانی ساواک را حتی اگر ناشی از ممنوعیت آنان در نفوذ به تشکیلات عالی فراماسونری بدانیم ، باز هم از نفوذ لابی فراماسونری در ساختار قدرت رژیم پهلوی حکایت دارد که می توانستند ماموران ساواک را از وظایف ذاتی خود بازدارند. با این همه ، آنچه در گزارش های ساواک و به تبع آن در کتاب حاضر مورد بحث قرار نگرفته ، کارکرد فراماسونری در قدرت است ماموران ساواک هرگز برای این پرسش خود که در جای جای اسناد و گزارش ها به چشم می خورد )غرض از گردهمایی عده ای از مقامات عالیه فراماسونری به صورت مخفی چیست و آنان چه اهدافی در سر دارند؛( جوابی نداشتند و به تبع آن در کتاب حاضر نیز برای این پرسش ، پاسخی مستدل و مستند مطرح نمی شود به نظر می رسد که برای بیشتر محققان و پژوهشگران تاریخچه فراماسونری ، گستردگی سازمان و تشکیلات فراماسونری و دامنه تشریفات آنان موضوعی جذابتر و سهل الوصول تر از پرداختن به ماهیت این تشکیلات و کارکردهای آن باشد؛ چه در غالب تحقیقات، کتابها و مقالاتی که راجع به فراماسونری نوشته شده است این مسائل برجسته ترند. در بخش دوم کتاب ، ذیل عنوان تشکیلات فراماسونری در ایران : سازمان ، لژها و محافل ماسونی اطلاعات و گزارش های سازمانی ساواک درخصوص نخستین لژها و مراکز ماسونی ، سازمان های فراماسونری ایران وابسته به گراندلژهای خارجی ، و شورای عالی درجه سی و سوم به تفصیل نقل شده است ویژگی اصلی نقل این نوشته ها در سراسر کتاب ، انصراف از روش ترتیب و تقدم تاریخی اسناد و تکیه بر نقل موضوعی اطلاعات و گزارش هاست . گذشته از این ، تدوین کنندگان کتاب ، با عدول از روش تحلیل و داوری ، کوشیده اند با گردآوری و طبقه بندی موضوعی آگاهی های مندرج در اسناد ساواک ، خواننده و پژوهشگران مقوله فراماسونری در ایران را بیشتر در معرض قضاوت و داوری قرار دهند حقیقت آن است که اسناد کتاب حاضر، آن که در موضوع فراماسونری در ایران ، جمع آوری و تدوین شده اند؛ فاقد یکدستی لازم کار پژوهشی مفصل و منضبط اند. با این همه ، تا پیش از انتشار اسناد درون تشکیلاتی فراماسونری و اسناد مربوط به فراماسونری ایران در بایگانی سازمان های جهانی فراماسونری ، کتاب حاضر را می توان مرجع انحصاری مربوط به فراماسونری ایران در دوره 20 ساله پایانی رژیم پهلوی دانست.در خاتمه جلد اول ، پس از نقل اسناد و گزارش های مربوط به کارگاه های شورای عالی و روند تشکیل و افتتاح لژ بزرگ ایران ، قسمتی با عنوان چند چهره موثر فراماسونری در ایران متاسفانه در نهایت اختصار برگزار شده است در این قسمت تنها به گوشه هایی از زندگی صالح چیتایات ، فیروز دورابجی ، )جی از نامهای قدیمی اصفهان است (، علی اصغر سلسبیلی ، احمدعلی آبادی ، آن هم به اختصار و در حد بازخوانی چند برگ از اسناد موجود ساواک پرداخته شده است. یکی از نقایص کتاب حاضر، عدم پرداختن جدی به چهره های شاخص فراماسونری ایران در دوره پهلوی است روشی که اسماعیل رائین در نگارش کتاب مشهور فراموشخانه و فراماسونری در ایران به کار گرفته و چنان بر غلظت آن افزوده است که کتاب او را در بسیاری از بخشها و فصول ، به بیوگرافی نویسی نزدیک می کند. درست است که برخی از این افراد مانند شریف امامی به دلیل قرار گرفتن در جایگاه های مهم حاکمیت ، چهره های شناخته شده ای بودند و آگاهی های مختلفی درباره زندگی آنها انتشار یافته است ؛ ولی نقش آنها در پیشبرد اهداف فراماسونری هرگز به طور جدی بررسی نشده است ادامه مطلب مربوط به بخش دوم کتاب در جلد دوم دنبال می شود. فصلهای هشتم تا دوازدهم کتاب به معرفی لژهای انگلیسی ، فرانسوی ، آلمانی و لژهای وابسته به لژ بزرگ ایران اختصاص دارد در این فصول ، اطلاعات اختصاصی مربوط به هر لژ، بنیانگذاران و اعضای هر یک از آن لژها در کنار اهم مباحث مطروحه هنگام صرف شام ، به تفکیک معرفی و نقل می شود. فصل سیزدهم کتاب به معرفی انجمن ها، دسته ها و مراکز گردهمایی فراماسون ها اختصاص یافته است برگزاری جلسات لژها معمولا به آسانی صورت نمی گرفت تا پیش از تشکیل لژ بزرگ ، لژهای وابسته به مراکز جهانی اسکاتلند، فرانسه و آلمان هر کدام جلسات خود را در محل ویژه ای برگزار می کردند. اغلب جلسات فراماسونری وابسته به لژ بزرگ اسکاتلند و انگلستان ، در کلیسای انجیلی واقع در خیابان قوام السلطنه برگزار می شد فراماسون ها برای پوشش دادن به این مراکز، انجمن هایی تاسیس می کردند که مجوز رسمی آن از سوی وزارت کشور و شهربانی صادر می شد بعدها این انجمن ها گسترش یافت و پوشش ارتباط با مراکز جهانی قرار گرفت انجمن های رازی ، ابن سینا، خواجه نصیر طوسی ، فارابی و اخوت ، ازجمله مراکز و شبکه های پوششی فراماسونری بودند که گاه به کارهای فرهنگی روی می آوردند. پس از فصل سیزدهم ، بخش دوم کتاب خاتمه می یابد و فصل چهاردهم به بعد در بخش سوم کتاب گنجانده شده اند که چنانچه پیشتر یادآور شدیم ، به مسائل مربوط به اسماعیل رائین و انتشار کتاب فراموشخانه و فراماسونری در ایران می پردازد موسسه مطالعات سیاسی با آن که در عرصه نشر، ناشر فعالی به شمار نمی رود پیش از انتشار کتاب اسناد فراماسونری در ایران، نخستین تکاپوهای فراماسونری را نیز به عنوان جلد چهارم از مجموعه زرسالاران یهودی و پارسی ، استعمار بریتانیا و ایران ، به قلم آقای عبدالله شهبازی به چاپ رسانیده که در آن ، بررسی ریشه های تاریخی شکل گیری فراماسونری مورد توجه قرار گرفته است به نظر می رسد با چاپ این کتابها و کتابهای دیگر طی دو، سه سال اخیر پژوهش مربوط به فراماسونری در ایران وارد مرحله تازه ای شده باشد.