جام آسمان

ملاقات با ابر غول‌های آبی کمربند جبار

قطر زمین حدود 12هزار و 742 کیلومتر است و قطر خورشید حدود یک میلیون و 391هزار کیلومتر! یعنی قطر خورشید حدود 109 برابر قطر زمین است! بعلاوه دما در سطح خورشید به 5500 درجه سانتی‌گراد می‌رسد؛ دمایی که نه تنها از نقطه ذوب که از نقطه جوش بسیاری از فلزات بالاتر است! فکر می‌کردید خورشید این قدر بزرگ و داغ باشد؟! بسیاری از ستاره‌ها وضعی شبیه خورشید دارند. اما بعضی ستاره‌ها خیلی‌خیلی بزرگ‌تر و داغ‌تر از خورشیدند. در یک آزمایش عملی می‌خواهم سه نمونه از آنها را نشانتان دهم.

کد خبر: ۱۱۹۲۱۰۴

امشب یکی دو ساعت بعد از غروب آفتاب پالتو بپوشید و بروید روی بام! برای شروع پیش از هر چیز همه لامپ‌های دور و برتان را تا جایی که می‌توانید خاموش کنید تا اول چشم‌تان به تاریکی و دیدن ستاره‌ها عادت کند. حالا کافی است رو به جنوب بایستید. اگر نمی‌دانید کدام سو رو به جنوب است، اگر ساکن ایران و به‌ویژه شهرهای مرکزی کشور هستید کافی است رو به جهت قبله منزل بایستید و سپس اندکی به سمت چپ بچرخید تا با دقت خوبی رو به جهت جنوب ایستاده باشید.
حالا کمی نگاهتان را رو به آسمان بالای سر بگیرید تا سه ستاره درخشان که در یک خط و کنار هم قرار گرفته‌اند و روشنایی نزدیک به هم دارند توجه‌تان را به خود جلب کنند. این سه‌ستاره متعلق به‌صورت فلکی جبار هستند و آنها را کمربند جبار می‌نامند؛ اینها نمایانگر موقعیتی هستند که در شکل اساطیری این صورت فلکی که به شکل شکارچی بزرگی بر آسمان نقش بسته است و در جایگاه کمربند شکارچی واقع می‌شوند. اسامی این سه ستاره در شیوه نامگذاری قدیمی ستاره‌ها از راست به چپ به ترتیب منطقه (Mintaka)، نظام (Alnilam) و نِطاق (Alnitak) نامیده می‌شوند.
«منطقه» که ستاره سمت راست در کمربند جبار است، ستاره‌ای چندتایی که حدود 1239سال نوری از ما فاصله دارد. یعنی ستاره‌ای منفرد همچون خورشید نیست و مطالعات اخترفیزیکی نشان می‌دهد دست‌کم از چهار مؤلفه تشکیل شده است که به دور مرکز جرم مشترکی در منظومه خود در حال گردشند. دو مولفه حدود 22 تا 24 برابر خورشید جرم دارند، جرم مولفه سوم 5/8 برابر خورشید است و مؤلفه چهارم نیز جرمی تقریبا به اندازه خورشید ما دارد. دمای سطحی مؤلفه‌های اصلی این ستاره به حدود 28 هزار درجه می‌رسد. درخشندگی هر یک از این مولفه‌ها به ترتیب 190هزار، 16هزار، 63هزار و 3300 برابر خورشید است!
«نظام» ستاره وسطی کمربند جبار است؛ یک ابرغول آبی که حدود 2000 سال نوری با ما فاصله دارد. قطر نظام 32 برابر قطر خورشید و جرمش بالغ بر 40 برابر جرم خورشید است. دما در سطح این ستاره به بیش از 27هزار درجه می‌رسد. اما از همه جالب‌تر شدت درخشندگی این ستاره است که حدود 537 هزار برابر خورشید است!
«نِطاق» نام ستاره سمت چپ کمربند جبار است؛ منظومه‌ای متشکل از سه ستاره است که در فاصله 1260 سال نوری از ما به دور مرکز جرم مشترک خود در حال گردشند. مؤلفه اصلی این منظومه یک ابرغول آبی است که دما در سطح آن به بیش از 29هزار درجه سانتی‌گراد می‌رسد، حدود 33 برابر خورشید جرم دارد، قطرش 20برابر خورشید بوده و شدت درخشندگی‌اش 250هزار برابر خورشید است. اما مؤلفه‌های دوم و سوم این منظومه اندکی کوچک‌ترند.
حالا فکر می‌کنید خورشید چقدر بزرگ است؟ زمین چطور؟! خانه شما چند متر است؟!