بیابانی به ارزش هزاران چاه نفت

جناب دکتر مقصودی در ابتدای بحث بفرمایید چه ویژگی‌هایی کویر لوت را حائز شرایط قرارگیری در فهرست میراث طبیعی جهان کرد؟

حضور بلندترین کلوت‌های جهان و نیز بلندترین نبکاهای جهان با ارتفاع بیش از 11متر که در غرب منطقه شهداد و شفیع‌آباد دیده می‌شوند از‌جمله عوارض طبیعی منحصربه‌فردی هستند که جنبه‌ای ویژه به بیابان لوت بخشیده‌اند. اما وجود گرم‌ترین نقطه جهان در این بیابان، یکی دیگر از وجوهی است که این محیط طبیعی را به منطقه‌ای شاخص بدل می‌کند؛ در واقع، ثبت دمای بالای 70درجه سانتی‌گراد در قسمتی از این بیابان توسط ناسا در چند سال پیاپی، لوت را از این جهت استثنایی می‌کند؛ البته این به آن معنا نیست که درهمه سال‌ها و در تمامی ایام این نقطه گرم‌ترین جای زمین است؛ بلکه تداوم این عنوان در چند سال متوالی، مورد نظر بوده است. علاوه بر اینها، جلوه‌های طبیعی دیگری نیز در این بیابان وجود دارد که نه تنها از منظر پژوهشی و علمی که با رویکردی زیباشناسانه باعث مطرح شدن لوت در میان عرصه‌های طبیعی جهان شده است که از آن جمله باید به جریان دائمی رودخانه شور در این بیابان اشاره کرد. همچنین وجود دو قله آتشفشانی در شمال منطقه عرصه و حریم و نیز حضور گندم بریان در حریم که البته مسطح است و با داشتن سنگ‌های سیاه بازالتی چشم‌اندازی زیبا به عرصه بخشیده است. تپه‌های ماسه‌ای دیگر جلوه‌های طبیعی زیبا در این بیابان هستند که به آنها ریگ یلان گفته می‌شود با وسعتی قابل توجه. اما وسعت این تپه‌های ماسه‌ای وجه قابل توجه آنها نیست و آنچه که ریگ یلان لوت را در دنیا منحصر‌به‌فرد می‌کند، شکل ستاره‌ای آنها و همچنین تنوع این اشکال است.

جز این امتیازات طبیعی، تنوع فرهنگی اقوامی است که در این محدوده زندگی می‌کنند و به سه استان خراسان جنوبی، کرمان و سیستان و بلوچستان تعلق دارند. همچنین می‌توان به اهمیت آثار باستانی موجود در این عرصه حریم اشاره کرد که شامل تمدن 5000 ساله شهداد، وجود کارگاه‌های منحصربه‌فرد ذوب فلز و نیز پیدا شدن قدیمی‌ترین پرچم دنیا در این محدوده می‌شود.

ثبت جهانی کویر لوت، رعایت چه شرایط و ضوابطی را به‌عهده مدیران این سایت طبیعی قرار داده است؟

براساس این ضوابط، هرگونه معدن‌کاوی در عرصه و حریم ممنوع است. همچنین از برگزاری تورهای رالی و در مجموع هرآنچه سبب نابودی و از بین رفتن ارزش‌های لوت شود جلوگیری می‌شود. جز اینها تعداد ماشین‌هایی که اجازه ورود به محدوده را دارند، محدود بوده و هر فعالیتی اعم از جاده‌سازی، نصب دکل‌های برق فشار قوی و نیز نصب فیبرهای نوری باید با اخذ مجوز و پس از انجام بررسی‌های کارشناسانه انجام شود تا به این میراث زمین‌شناختی جهانی لطمه‌ای وارد نشود.

بیابان لوت عرصه‌ای پهناور است؛ اجرای این ضوابط و پای‌بندی به آنها چگونه مورد بررسی و رصد قرار می‌گیرد؟

توجه داشته باشید که لوت بیش از 200 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد که 40 هزار کیلومتر مربع از آن در یونسکو به ثبت رسیده است؛ 23‌هزار کیلومتر به عنوان عرصه و 17هزار کیلومتر به‌عنوان حریم حفاظتی. بنابراین بدیهی است که حفاظت از چنین پهنه وسیعی بسیار دشوار است و به‌عنوان مثال ما نمی‌توانیم تمام این مساحت را به دوربین‌های مدار بسته مجهز کنیم یا سیم خاردار بکشیم یا این‌که یگان حفاظتی را برای حفاظت از نقطه نقطه آن مامور کنیم، بنابراین بهترین و موثرترین راه، آموزش و آگاهی بخشی به مردم محلی، گردشگران، تورگردانان و راهنمایان تور، صاحبان اقامتگاه‌های بومگردی و نیز مدیران دولتی است. بر همین اساس، وضع محدودیت‌های قانونی، آموزش به دانش‌آموزان در مدارس، برگزاری دوره‌های آموزشی برای مردم جوامع محلی، مدیران دولتی، راهنمایان و نیز مدیران اقامتگاه‌های بومگردی از جمله فعالیت‌های پایگاه است. همچنین راه‌اندازی موزه، ساخت فیلم‌های آموزشی، نصب تابلوهای دو زبانه برای معرفی پدیده‌های طبیعی محدوده و نیز ایجاد سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریتی یکپارچه، دیگر موضوعاتی است که در دست اقدام و پیگیری است. با این همه جز آموزش و اطلاع‌رسانی اقدامات دیگری نیز از سوی پایگاه و با جدیت دنبال می‌شود که از میان آنها باید به نصب دوربین، راه اندازی گیت‌های ورود و خروج، ساخت پارکینگ، استقرار یگان حفاظت و نیز انتخاب نقاطی برای بازدید مردم اشاره کرد.

علــــــاوه بر اینهــــــــا، اتــــومبیل‌های شاسی‌بلندی که امکان ورود به عمق بیشتری از بیابان را دارند، علاوه بر اخذ مجوز که البته برای همه اتومبیل‌ها الزامی است، به سیستم GPS مجهز شده و مجازند که تنها در مسیرهای مشخص شده تردد کنند.

اقدام بعدی ما در جهت حفاظت بیشتر از این اثر جهانی تهیه اطلسی است که به شناسایی، معرفی بیشتر گونه‌های کم‌تنوع اما دارای پیچیدگی بیابان لوت کمک می‌کند؛ گونه‌هایی که باید تحقیقات پژوهشی بیشتری برای شناسایی آنها انجام شود.

برنامه دیگر اما در راستای مدیریت بهتر محدوده اثر است. در این راستا، در حال شکل‌دهی یک پایگاه اطلاعاتی مکانی هستیم که در اختیار سه استان قرار می‌گیرد و هدفش ایجاد مدیریت، پایش و حفاظت یکپارچه است. همچنین سه پایگاه هم در دهسلم واقع در نهبندان خراسان، شفیع آباد در کرمان و نصرت‌آباد در سیستان و بلوچستان احداث شده است؛ جز اینها، دو پایگاه فرعی هم قرار است به این مجموعه اضافه شود.

جهانی شدن کویر لوت چه تاثیری بر حیات طبیعی این محوطه و همچنین زندگی مردم سه استان کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان داشته است؟

بدیهی است جوامع محلی باید از منافع ثبت جهانی آثاری که در محدوده زندگی آنهاست بهره‌مند شوند و این امر به هر چه توانمندتر‌شدن آنها در حوزه‌های اقتصادی و فرهنگی کمک کند؛ اتفاقی که در تلاشیم برای مردم همجوار با لوت در این سه استان بیفتد. در واقع، ثبت لوت باعث شده ورود گردشگران به این منطقه بیش از صددرصد رشد داشته باشد و همین امر سبب توسعه بوم‌گردی، تولید صنایع‌دستی و به تبع آن توسعه اقتصادی در این سه استان شده که البته این توسعه بیشتر در کرمان و کمتر در دو استان دیگر محقق شده است که برای جبران آن دوره‌های آموزشی در دهسلم خراسان‌جنوبی برگزار شده و نیز بزودی یک اقامتگاه بوم‌گردی در نصرت‌آباد سیستان و بلوچستان احداث و راه‌اندازی می‌شود. علاوه بر اینها به‌دنبال طراحی صنایع دستی‌ای هستیم که نماد لوت بوده و مورد توجه گردشگران قرار گیرد. در انتهای این بحث باید تاکیدکنم بدون مشارکت جوامع محلی امکان دستیابی به هیچ‌یک از اهداف حفاظتی در بیابان لوت وجود نخواهد داشت و ما با آموزش به این جوامع تلاش می‌کنیم آنها را از فواید حفظ اثر به نفع توسعه اقتصادی خانوارهای ساکن در محدوده بیابان لوت مطلع و به این ترتیب مشارکتشان را جلب کنیم.

در حال حاضر چه مسائل و مشکلاتی در حیطه اداره پایگاه جهانی کویر لوت وجود دارد؟

مشکلات را باید به چند دسته تقسیم کرد؛ از جمله مشکلات آموزشی به این معنا که برخی مسؤولان حتی تاکنون یک‌بار هم بیابان لوت را از نزدیک ندیده و درکی از این موضوع که ثبت جهانی این اثر تا چه اندازه می‌تواند اقتصاد منطقه را تحت تاثیر قرار دهد، ندارند.

درخصوص مقوله آموزش هم لازم است یک مرکز آموزشی برای تورلیدرها در منطقه ایجاد شود. مشکل بعدی مسائل مالی است؛ در واقع تنها بودجه ما از طریق سازمان میراث تامین می‌شود که در این شرایط اقتصادی و با کاهش بودجه نهادها، بودجه پایگاه نیز کاهش یافته و برای جبران این موضوع باید مشارکت‌های مردمی و نهادهای غیر‌دولتی جلب شود. مورد بعد مداخله‌کنندگان هستند؛ یعنی صاحبان شرکت‌ها و معادن و کسانی که با توجه به نفوذشان ممکن است برای دستیابی به برخی منافع درصدد زیرپا گذاشتن قانون باشند.

شیما رئیسی

ایران