حال نه‌چندان خوب مساجد ثبت ملی شده اهواز

از ده‌ها مسجد قدیمی اهواز، فقط چهار مسجد آقا سیدعلی، حاج رضا، بیگدلی و نبهان عامری ثبت ملی شده‌اند. طرح توسعه و مرمت این مساجد مدتی است به اجرا درآمده، اما نه چنگی به دل می‌زند و نه مورد تایید کارشناسان مرمت است. طرح توسعه مسجد قاجاری آقا سیدعلی اهواز باعث تعرض به این اثر ثبت ملی شده و پیگیری و اعتراض متولی حفظ میراث فرهنگی و دوستداران میراث فرهنگی هم تاکنون به نتیجه‌ای نرسیده است. مسجد تاریخی توحید به‌عنوان یکی از مساجد ثبتی اهواز درحالی دستخوش مداخلات مرمتی است که پیشتر دوستداران میراث‌فرهنگی از ساخت و سازهای نامناسب و تزئین نمای مسجد با سنگ گرانیت گله کرده بودند. مسجد «حاج رضا» که درست در قلب تپنده شهر در بازار کاوه واقع شده هم یکی از قدیمی‌ترین مساجد اهواز است که از یادگاران دوره قاجاریه محسوب می‌شود و مانند دیگر اماکن تاریخی و مذهبی اهواز در سال 81 ثبت ملی شده است، اما مداخلات کارشناسی نشده بسیار در این مسجد باعث شده تا حتی کارشناسان میراث فرهنگی هم رغبتی به سرکشی از مسجد نداشته باشند.

اما مسجد قاجاری نبهان عامری هم اخیرا از مداخلات و مرمت‌های غیراصولی بسیار در امان نمانده. این مسجد شبستانی قوس‌های جناقی دارد و دارای شش گنبد روی ستون‌هایی با ابعاد مشخص است. مرمت‌های غیرکارشناسی این مساجد نه تنها به زیبایی سیما و منظر آنها آسیب رسانده، بلکه نتوانسته مانع از ریزش و تخریب بخش‌های فرسوده شود، امری که هم رنجش نمازگزاران را فراهم کرده و هم دل فعالان و دوستداران میراث فرهنگی را به درد آورده است. همه اینها درحالی است که مردمان خوزستان و شهر اهواز آیین و رسوم مذهبی زیادی در مناسبت‌های مختلف دارند؛ آیینی که گاه با حضور گردشگران و تصویربرداران اجرا می‌شود و در چنین شرایطی دیدن مرمت‌های زشت منظر و ناهمگون از این مساجد خوشایند به نظر نمی‌رسد.

مسجد نبهان با طاق‌هایی چشم‌نواز

مسجد شیخ نبهان یا عامری مسجدی قاجاری است و مصالح به کار رفته در آن غالباً خشت و آجر قدیمی است. طاق‌های درون مسجد از زیبایی خاصی برخوردارند. گفته می‌شود مسجد 218 سال قبل توسط یک معمار اصفهانی به دستور حاج احمد عامری تاسیس شده است.

آقا سید‌علی؛ مسجدی با تزئینات کاشیکاری

مسجد سیدعلی که در مرکز شهر اهواز و در خیابان عظیم نبش مسلم قرار دارد در سال ۸۱ ثبت ملی شد و قدمتی بالغ بر 140 سال دارد.

ورودی مسجد آقا سید‌علی در ضلع شمالی و از یک طاق آجری است که بر فراز آن دو گلدسته کوچک قرار گرفته. تزئینات کاشیکاری بنا شامل کاشی معرق، کاشی معلقی و کاشی هفت رنگ است و با مصالحی چون گچ، گِل و آجر ساخته شده است.

توحید؛ مسجدی ساده و بی‌آلایش

مسجد تاریخی توحید (بیگدلی) در بافت تاریخی و مرکز شهر واقع شده. تاریخ دقیق و قابل استنادی از ساخت مسجد توحید در دست نیست.

نکته قابل تامل این‌که برای ساخت پل سیاه و احداث خیابان، بخشی از حیاط مسجد ویران شد. معماری بنا شکل بسیار ساده و بی‌آلایشی دارد و شامل یک صحن کوچک و کم عرض، تک ایوان مسجد و بازشوهای محدود که اکثرا قوسی شکل‌اند، می‌شود.

مسجد حاج رضا؛ زخم خورده جنگ تحمیلی

مسجد «حاج رضا» در قلب شهر در بازار کاوه قرار دارد و سال 81 ثبت ملی میراث فرهنگی شده است. زمان تاسیس آن به سال 1272 بازمی‌گردد و عنوان یکی از قدیمی‌ترین‌ها را در اهواز به خود اختصاص داده است. مسجد حاج رضا با کاشیکاری‌های هفت رنگ و دو مناره کاشیکاری‌شده جلوه خاصی به مرکز شهر اهواز بخشیده. آجر، سنگ و کاشی‌های رنگی از مصالح اصلی هستند. مسجد حاج رضا مانند سایر بناهای دوره قاجاریه دارای شبستان است و سقف طاق و تویزه دارد. یکی از مناره‌های این مسجد در دوران جنگ تحمیلی مورد اصابت خمپاره قرار گرفت و به همین دلیل مناره کج شده است. این مسجد یک‌بار سال 83 به صورت اصولی و توسط مرمت گران میراث فرهنگی بازسازی شد.

مسجد طالب‌زاده، نیازمند مرمت فوری

مسجد طالب‌زاده اهواز ثبت ملی نیست، اما ارزش تاریخی و معماری دارد و میراث فرهنگی پرونده ثبتی آن را آماده کرده است. از بدو تاسیس مسجد تا سال‌های آغازین شروع جنگ تقریبا هیچ‌گونه آسیب جدی به مسجد وارد نشد، اما متاسفانه در زمان جنگ قسمتی از مسجد بخصوص ضلع شمال و شمال غربی آن تخریب شد که البته پس از اتمام جنگ بازسازی و مرمت شد. با توجه به آسیب وارده به مناره سمت راست این مسجد، به طور جد در معرض خطرپذیری قرار دارد از این رو بازسازی و مرمت فوری این قسمت از بنا احساس می‌شود.

مجتبی گهستونی

ایران