گزارش جام جم از فرصت ها و تهدیدات منحنی جمعیتی کشور

فرصت پنجره جمعیتی را دریابیم

از اردیبهشت 93 یعنی همان روزی که سیاست‌های کلی جمعیت از سوی رهبر معظم انقلاب به رؤسای قوای سه‌گانه و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام کشور ابلاغ شد، چهار سال و 9 روز می‌گذرد. آن روزها آخرین سرشماری‌ها از جمعیت 77 میلیون و 400هزار نفری ایران خبر می‌دادند؛ جمعیتی با رشدی نگران‌‌کننده که نتیجه‌اش ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت بود.

کد خبر: ۱۱۴۴۹۶۶

امروز این جمعیت از مرز 81 میلیون نفر گذشته است و براساس اطلاعات مرکز آمار کشور، صفر تا 14 ساله‌ها، سهمی 3/24 درصدی از این جمعیت دارند و 15 تا 29 ساله ها، سهمی 9/23 درصدی. سهم جمعیت 30 تا 64 ساله کشور هم از کل جمعیت، معادل 6/45 درصد است و بالای 65 ساله ها، 1/6درصد. این وسط بین همه دغدغه‌ها و نگرانی‌ها از رشد کمتر از یک میلیون نفری جمعیت در هر سال، مدتی است یک پنجره هم رو به جمعیت کشور گشوده شده است! یک پنجره درست مثل همه پنجره‌های نشسته بر تن دیوارها که باز می‌شوند رو به یک دنیای جدید با تجربه‌ها و فرصت‌های نو و تازه.

پنجره جمعیتی فرصت است، فرصتی که خیلی از کشورها آرزویش را دارند! این را علی‌اکبر محزون، مدیرکل دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری مرکز آمار ایران به ما می‌گوید. فرصت و امتیازی که محزون از آن صحبت می‌کند، پای دو گروه جمعیتی را به گزارش ما باز می‌کند؛ یعنی جوان‌های 15 تا 29 ساله و میانسال‌های 30 تا 64 ساله. جمعیتی که روی هم سهمی 5/69درصدی از جمعیت کل کشور دارند و مدیرکل دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری مرکز آمار کشور از آنها با یک لقب اختصاصی یاد می‌کند؛ محزون به آنها می‌گوید جمعیت مولد. جمعیتی تولیدکننده که می‌توانند سودآور باشند.

فرصتی به نام جمعیت مولد

اگر شما هم مثل ما جزو این جمعیت 15 تا 64 ساله هستید، بهتر است سطرهای بعدی گزارش را با دقت بیشتری بخوانید. محزون درباره این جمعیت 5/69 درصدی می‌گوید: درحال حاضر در دنیا بحث جدیدی مطرح شده است با عنوان پنجره جمعیتی. یعنی دقیقا همین فرصتی که در حال حاضر جمعیت ما در آن قرار دارد، پنجره جمعیتی شامل حال کشوری می‌شود که سهم جمعیت مولد یا بالقوه فعال اقتصادی‌اش به بالاترین میزان برسد که در حال حاضر در کشور ما این جمعیت چیزی حدود 70 درصد است.

مدیرکل دفتر جمعیت نیروی کار و سرشماری مرکز آمار ایران، همین‌جا از اصطلاح سود جمعیتی نام می‌برد؛ اصطلاحی جدید در مباحث جمعیت‌شناسی. سود و پاداشی که از طریق فعالیت و کار این گروه 15تا 64 ساله می‌تواند نصیب یک کشور شود.

مقایسه هرم سنی جمعیت کشور در سه بازه زمانی با فاصله ده ساله یعنی سال‌های 1395، 1405 و 1415 نشان می‌دهد همچنان تمرکز جمعیت در قسمت‌های میانی هرم بیشتر از بقیه نقاط است.

محزون با اشاره به این موضوع می‌گوید:وقتی کشوری در فاز پنجره جمعیتی قرار دارد، یعنی جمعیت مولد و تولیدکننده‌اش بیشتر از جمعیت مصرف‌کننده‌ای است که خارج از بازه تولید قرار دارد. این موضوع می‌تواند به یک فرصت بزرگ تبدیل شود البته در صورتی که از این فرصت استفاده شود.

نیروی کار و پس‌انداز اجتماعی

اگر در جامعه دنبال فرصتی که این مسئول از آن صحبت می‌کند بگردیم، می‌رسیم به کارگاه ها، شرکت‌ها، اداره‌ها و کارخانه‌هایی که چرخ‌شان به همت نیروی کار می‌چرخد. تولید اقتصادی که عایدی این گروه بزرگ از جمعیت کشور است، به گفته محزون می‌تواند در سطح کلان کشور به یک پس‌انداز ملی برای نسل‌های آینده تبدیل شود. اتفاقی که قبلا در یک کشور دیگر هم تجربه شده است. محزون دراین باره می‌گوید: «کشور ژاپن که الان سالمندترین کشور دنیاست، اگر از آن فاز جمعیتی‌اش بخوبی استفاده نکرده بود، الان در شرایط اقتصادی بسیار نامناسبی قرار داشت، اما به خاطر این‌که در آن زمان از این فرصت بخوبی استفاده کرد، این سود جمعیتی، به صورت یک پس‌انداز ملی در سال‌های بعد به دادش رسید.

طبق پیش بینی‌های مرکز آمار کشور، جمعیت مولد کشور یعنی 15 تا 64 ساله‌هایی که در سن کار و فعالیت و تولید قرار دارند، از سال 1396 تا سال 1415، با افزایشی قابل توجه از حدود 56میلیون نفر به65 میلیون نفر خواهند رسید و این یعنی گشوده شدن پنجره جمعیتی بزرگ تری به روی کشورمان. براساس پیش بینی‌های صورت گرفته، 30 تا 65ساله‌هایی که در حال حاضر بیشترین سهم از جمعیت کشور را به خودشان اختصاص داده‌اند، یعنی چیزی حدود 6/45 درصد، در سال 1415 هم بالاترین سهم از جمعیت را خواهند داشت، یعنی چیزی حدود 5/47 درصد.

مدیرکل دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری مرکز آمار ایران در ادامه با اشاره به اهمیت این موضوع می‌گوید: کشور ما در بحث جمعیت در سال‌های گذشته با چالش‌هایی مواجه بوده است که در نهایت این موضوع منجر به چرخش کلی سیاست‌های نظام در خصوص مسائل جمعیتی شد و برهمین مبنا، سیاست‌های کلی جمعیت تدوین و ابلاغ شد. اما نکته مهم این است که در همین سیاست‌های جمعیتی هم به نوعی به این فرصت و امتیازی که کشورمان در شرایط فعلی در آن قرار گرفته اشاره شده و درمتن ابلاغیه‌ای که از سوی رهبرمعظم انقلاب ابلاغ شده، آمده است: با عنایت به اهمیت مقوله جمعیت در اقتدار ملی و با توجه به پویندگی، بالندگی و جوانی جمعیت کنونی کشور به عنوان یک فرصت و امتیاز و در جهت جبران کاهش نرخ رشد جمعیت و نرخ باروری در سال‌های گذشته، سیاست‌های کلی جمعیت ابلاغ می‌شود. یعنی این نگاه به فرصت بودن این موضوع، اینجا هم وجود دارد و ما نباید از این فرصت و امتیاز بسادگی عبور کنیم .

با وجود این، این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که برای جمعیت مولد کشور، فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری تعریف شده باشد! چراکه در غیر این صورت دوران پنجره جمعیتی به چالش جمعیتی بدل می‌شود، چالشی که می‌تواند آینده جمعیت کشور را وقتی وارد فاز‌های بعدی می‌شود، یعنی دوران سالمندی و سالخوردگی تحت تاثیر قرار دهد.

جمعیتی که 95 میلیون نفری می‌شود

از جمعیت ده میلیون نفری ای که می‌گویند در سال 1280 در کشورمان زندگی می‌کردند، کمتر کسی زنده مانده است! جمعیت کشور در سال‌های بعد زیاد و زیاد تر شد تا این که در کمتر از یک قرن، یعنی در سال 1375، از مرز 60 میلیون نفر گذشت. این افزایش، کم‌وبیش ادامه داشت تا آخرین روزهای اسفند سال 96 که خبرگزاری‌ها خبردادند جمعیت ایران از مرز 81 میلیون نفر گذشته است و حالا مرکز آمار کشور پیش بینی می‌کند تا سال 1415 یعنی 18 سال دیگر، جمعیت کشور به بیش از 95 میلیون نفر برسد.

بر اساس پیش بینی فوق، سهم جمعیت صفر-١٤ساله از 3/24 درصد در سال ١٣٩٦ به 7/19 درصد در سال ١٤١٥ کاهش خواهد یافت. سهم جمعیت جوان از سال ١٣٩٦ تا سال ١٤٠٥ از 9/23 درصد به 6/19 درصد کاهش یافته و سپس تا سال ١٤١٥ به 8/21 درصد افزایش می‌یابد. سهم جمعیت میانسال هم از سال ١٣٩٦ تا سال ١٤٠٥ از 6/45‌درصد به 8/48 درصد افزایش یافته و سپس تا سال ١٤١٥ به 5/47 درصد کاهش می‌یابد. جمعیت سالمندان ٦٥ ساله و بیشتر از 1/6 درصد در سال ١٣٩٦ به ١١ درصد در سال ١٤١٥ افزایش می‌یابد.