کارآمدسازی دولت و نظام حکمرانی پیش‌شرط تبدیل نفت به عامل توسعه

به این صورت، این امکان فراهم می‌شود تا ذخایر برای مدت طولانی‌تری حفظ شود. در عین حال، ارتقای فناوری در حوزه صنعت نفت و سایر صنایع مرتبط با آن به معنای امکان تبدیل نفت خام به مشتقات نفتی از قبیل فرآورده‌های پتروشیمی با ارزش افزوده بالاتر در بازارهای جهانی است. برای مثال، با ارتقای فناوری می‌توان دست‌کم 60 لیتر بنزین از صد لیتر نفت به‌دست آورد؛ در حال حاضر به دلیل فرسوده شدن پالایشگاه‌ها از همین میزان نفت حدود 18 تا 20 لیتر بنزین حاصل می‌شود؛ در نتیجه، اقتصادی که روی دریای نفت خوابیده ناچار از وارد کردن بخشی از بنزین مصرفی خود است. بدیهی است با توجه به عقب‌ماندگی فناوری ایران، ضرورت جذب سرمایه خارجی در چارچوب منافع ملی اجتناب‌ناپذیر است.

2ـ لازمه جذب سرمایه خارجی در چارچوب منافع ملی، توانایی اقتصاد در جذب و نهادینه کردن دانش علمی ـ فنی پیشروی جهانی است که لازمه آن ارتقای موجودی دانش علمی ـ فنی بومی و کارآفرینان خلاق است. تقویت انباشت سرمایه در آموزش و سایر حوزه‌های با بازدهی اجتماعی بالا مانند بهداشت و درمان باید در اولویت قرار بگیرد.

3ـ بهره‌وری سرمایه در اقتصاد ایران بشدت پایین است که در نسبت بالای سرمایه به تولید یا پروژه‌های سرمایه‌گذاری متعدد ناتمام یا تمام‌شده با زمان طولانی خود را نشان می‌دهد. چنانچه، بهره‌وری سرمایه طی دهه‌های گذشته در حد قابل قبولی بود، هم ظرفیت‌های تولیدی افزایش می‌یافت و هم با تحریک طرف عرضه اقتصاد تحولات فناورانه سرعت بیشتری می‌گرفت و امکان افزایش صادرات غیرنفتی با ارزش افزوده بالا بیشتر می‌شد وابستگی به نفت در بودجه کاهش می‌یافت. بنابراین، موضوع افزایش بهره‌وری سرمایه که با بند دوم ارتباط نزدیکی دارد ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

4ـ لازمه دسترسی به بندهای بالا، تقویت سازمان درونی دولت و تصحیح رابطه دولت با نیروهای اجتماعی پیشروی جامعه است. شاخص‌های مرتبط با حکمرانی نشان می‌دهد نظام حکمرانی ایران در میان بیست کشور پرجمعیت جهان تنها از نیجریه بهتر است.

این به تنهایی برای ترسیم تصویر موجود کفایت می‌کند. لازمه اصلاح و تقویت این سازمان درونی یا حکمرانی نیز اصلاح حوزه اقتصاد سیاسی و عوامل اثرگذار بر آن است. مادام که چنین اصلاحی صورت نگیرد نه امیدی به رفع ناکارایی سازمانی وجود دارد که بهره‌وری بشدت ضعیف عوامل تولید از جمله سرمایه شاخص آن است، نه امیدی به انتقال و جذب موفقیت‌آمیز سرمایه خارجی و همین‌طور نه امیدی به کاهش اتکای اقتصاد و بودجه دولت به درآمدهای نفتی.

دکتر علی دینی ترکمانی

اقتصاددان