بی‌اعتمادی دوطرفه ترامپ و بن‌سلمان

دیدار عادل الجبیر وزیر خارجه عربستان در حاشیه نشست وزرای خارجه کشورهای عضو همکاری اسلامی در استانبول در واقع نوعی نرمش از سوی عربستان در مقابل ایران تلقی می‌شود. همچنین احترام به حجاج ایرانی و حضور معاون حج و اوقاف عربستان در فرودگاه جده برای استقبال از حجاج ایرانی و همچنین آزادی برخی ملوانان ایرانی گام‌های مثبتی برای نزدیک شدن به ایران تلقی می‌شود. ضمن این‌که اعلام این‌که بشار اسد در قدرت باقی خواهد ماند نشان می‌دهد که عربستان به این نتیجه رسیده که سیاست‌های تخریبی در منطقه نتیجه‌ای معمکوس برای صلح و ثبات منطقه از جمله عربستان به همراه خواهد داشت و به همین دلیل هر چند این کنش‌های سعودی نسبت به منطقه و ایران یک سیگنال مثبتی از سوی ریاض تلقی می‌شود اما با توجه به سیاست‌های متناقض عربستان و این که عربستان از مقتدی صدر رهبر جریان صدر عراق برای مذاکره با محمد بن سلمان ولیعهد عربستان دعوت کرده به نظر می‌رسد که یک نوع پارادوکس در سیاست‌های عربستان وجود دارد. در جریان دیدار مقتدی صدر با محمد بن سلمان ولیعهد عربستان، ماموریت‌هایی از سوی ولیعهد عربستان به مقتدی صدر داده شده از جمله ایجاد شکاف میان شیعیان عراق، دو قطبی کردن شیعیان به عنوان شیعیان عرب و شیعیان فارس و فشار برای انحلال حشدالشعبی و بستن دفاتر شبکه‌های تلویزیونی همسو با محور مقاومت در واقع نشان می‌دهد که عربستان علاوه بر این‌که به ایران سیگنال مثبت را ارسال می‌کند از سوی دیگر سعی می‌کند نفوذ ایران را در عراق کاهش بدهد. این نوع پارادوکس در سیاست‌های عربستان همواره مشاهد می‌شود. لذا عربستان باید گام‌های عملی دیگری برای ترمیم پل‌های شکسته شده میان خود و ایران بردارد و در این صورت نمی‌توان اعتماد داشت که عربستان حقیقتا مایل به برقراری رابطه متوازن و مثبت با ایران باشد.

به هر حال شکست عربستان در سوریه و عراق، شکست نظامی در یمن، محاصره بیهوده قطر و بیهوده بودن آن همه اینها در تغییر سیاست‌های عربستان موثر بوده، اما تجربه ثابت کرده که هرگاه عربستان دچار انزوای سیاسی شود به سمت ایران و محور مقاومت به صورتی تاکتیکی نزدیک می‌شود و بعد از خروج از انزوا بار دیگر همان سیاست‌های گذشته را ادامه می‌دهد و هم‌اکنون طی دو روز گذشته گزارش‌های رسیده حاکی از این است که یک هیات بلند پایه اسرائیلی در جده با محمد بن سلمان ولیعهد عربستان دیدار کرده و این نشانه خوبی نیست. یعنی عربستان از یک سو برای حفظ موازانه با ایران تلاش می‌کند تا روابط خود را بهبود ببخشد و از سوی دیگر یک هیات اسرائیلی را مورد استقبال قرار می‌دهد و این پاراکس در سیاست‌های عربستان وجود داشته است.

از سویی دیگر باید این نکته را مورد نظر داشت که حاکمان سعودی از نحوه برخورد و مواجهه آمریکا با شرایط منطقه و عربستان ناراحت هستند. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا نگاهی کاسبکارانه به عربستان دارد. یعنی در واقع همچنان که رئیس جمهوری آمریکا بارها اعلام کرده که عربستان مانند گاو شیرده است که باید آن را دوشید و در سفر به ریاض هم 500 میلیارد دلار رشوه از عربستان دریافت کرده به بهانه توافق‌نامه نظامی. این رشوه‌ای بود که عربستان به آمریکا داد برای این‌که حمایت ترامپ را جلب کند و این بزرگ‌ترین رشوه تاریخ عربستان در طول سال‌های گذشته به آمریکا بوده است. بنابراین عربستان سعودی بشدت نسبت به سیاست‌های آمریکا مخصوصا سیاست‌های دونالد ترامپ بدبین شده و نمی‌تواند همه تخم‌مرغ‌های خود را در سبد آمریکا قرار دهد و لذا در شرایط موجود و برای این‌که سیاست‌های دونالد ترامپ در برابر عربستان سعودی شفاف نیست و از سویی دیگر این احساس نزد مسئولان عربستان وجود دارد که ممکن است طی ماه‌های آینده دونالد ترامپ نتواند در ماه‌های آینده به ریاست جمهوری خود ادامه دهد و برکنار شود. بنابراین عربستان سعی می‌کند این موی باریک مراوده با ایران را حفظ و این پل شکسته را ترمیم کند. نگرش عربستان به آمریکا و دونالد ترامپ بدبینانه است و به این نتیجه رسیده که باید ورود به محیط منطقه‌ای خود شود و برای ورود مجدد به محیط منطقه‌ای و اقلیمی خود باید از دروازه‌های ایران و موقعیت بالای تهران در تحولات منطقه‌ای عبور کند، اما به هر حال با توجه به سیاست‌های پاراکسی عربستان سعودی در برابر ایران و تجربه گذشته طبیعی است که این مراوده باید از پارامترهایی برخوردار باشد.

به هر حال نباید ایران دروازه‌های خود را به سوی عربستان به صورت مطلق ببند و باید روزنه‌ای همواره باز باشد و به هر حال این کشورها در برقراری روابط مجدد میان ایران و عربستان میانجیگری کنند. البته در این میانجیگری باید کرامت ملت ایران حفظ شود و تنها در این صورت است که عربستان می‌تواند به ایران نزدیک شود.

حسن هانی‌زاده / تحلیلگر مسائل خاورمیانه