کرامت و حفظ حقوق انسان مبنای احکام اسلامی

آیات فراوانی در قرآن مبین آن است که تکریم بشریت یکی از اهداف اصلی شریعت بوده و به هر اندازه که ولایت فقیه بر جامعه مستقر باشد به همان اندازه انسان از آزادی و کرامت بیشتری برخوردار است. چنین رویکردی نسبت به آزادی و تکریم انسان با آنچه که حقوق بشر غربی نامیده می‌شود بسیار تفاوت دارد. موضوعاتی مثل آزادی، برابری، عدالت و... که مدعای حقوق بشر غربی است صرفا در بیان و لفظ مورد توجه قرار می‌گیرد و با کرامت حقیقی انسان فاصله زیادی دارد. بر همین مبناست که حقوق بشر غربی و مدعیان آن از توفیق چندانی برخوردار نیستند چون در نیت و عمل صادق نیستند و صرفا در پی سرپوش نهادن به اقدامات ضد بشری خود هستند. بنابراین حقوق بشر از نگاه اسلام با آنچه که با عنوان غربی آن در دنیا متداول است تفاوت بسیار دارد.

حقوق بشر از نوع غربی عمدتا بازی با الفاظ است و به نوعی با آن سر مردم محروم کلاه گذاشته می‌شود. در اسلام بشریت تکریم می‌شود. احکام و قوانینی که در اسلام پایه‌گذاری شده برای بزرگداشت بشر است. خداوند در قرآن همواره تکریم بشر را مدنظر داشته است. خدا در قرآن سوره اسرا آیه 70 می‌فرماید: وَ لَقَدْ کرَّمْنا بَنی‏ آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی‏ کثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً (و به تحقیق فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنها را بر مرکب‌های دریایی و زمینی سوار کردیم و از هر غذای پاکیزه به آنهاروزی دادیم و آنها را بر بسیاری از مخلوقات خود برتری دادیم و چه برتری دادنی.)

همچنین حضرت حق تعالی در سوره آل عمران آیه 164 چنین می‌فرماید: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ (خدا بر اهل ایمان منّت گذاشت که رسولی از خودشان در میان آنان برانگیخت که بر آنها آیات او را تلاوت می‌کند و آنان را پاک می‌گرداند و به آنها علم کتاب (احکام شریعت) و حقایق حکمت می‌آموزد، و همانا پیش از آن در گمراهی آشکار بودند.)

خداوند در سوره مائده آورده است: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ(امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت‏ خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم و هر کس دچار گرسنگی شود بی‏آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد] بی‌تردید خدا آمرزنده مهربان است.) اینها همه آیات قرآن است که بر کرامت انسان تاکید شده است.

به عبارت دیگر مجموعه قرآن کریم که بر بشر نازل شد مبین حفظ حقوق و شانیت انسان است. در احکام اسلام قواعد زیادی برای رعایت حقوق بشر وجود دارد مثل حفظ اموال،‌ حفظ نوامیس،‌ حفظ مسائل فرهنگی، حفظ رشد عقلانی که همه اینها حاکی از این است که اگر انسان بخواهد در جامعه زندگی سالم و بانشاطی داشته باشد با رعایت این قوانین و دستورات حقوق او نادیده گرفته نمی‌شود. بنابراین تمسک به قرآن به طور قطع و یقین بزرگداشت انسان را در پی خواهد داشت. در شرایط فعلی جامعه ما نیز اگر دقت کنیم درمی‌یابیم که گرچه برخی از احکام اسلام همچنان در جامعه اجرایی نشده است، اما با این وصف کرامت انسانی مردم در ایران انسانی در مقایسه با شرایط قبل از انقلاب بسیار متفاوت است.

آیت‌الله حسن ممدوحی/ عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم