خاطره‌بازی با تصاویر ناب کتاب‌های کودکی

آنها که امروز 30 تا 40 ساله‌اند و البته عادت به کتابخوانی در کودکی داشته‌اند، با نام‌هایی چون عباس کیارستمی، احمدرضا احمدی، م.آزاد، نیکزاد نجومی، نورالدین زرین‌کلک، هوشنگ آزادی‌ور و... از آن دوره کتاب‌های درخشان کانون آشنا هستند. خبر خوب برای آنها این است که این روزها می‌توانند به خانه هنرمندان ایران بروند و با گذشته‌های خود جشنی خاطره‌بازانه برپا کنند؛ پنجمین دوره نمایشگاه «مهمانی هنر» امسال با موضوع تصویرسازی داستان‌های کهن ایرانی و دینی در خانه هنرمندان ایران برگزار شده است. بدیهی است بخش مهمی از چنین نمایشگاهی، همان تصاویری باشد که ما در کودکی در کتاب‌های کانون می‌دیدیم. این نمایشگاه که آثار تصویرگران ایرانی را از سال 1347 تا کنون به نمایش گذاشته تا بیست‌ونهم خردادماه برپا خواهد بود.

تصاویر خاطره‌انگیز کتاب‌های کانون

مهمانی هنر؛ این، عنوان نمایشگاهی است که خانه هنرمندان، به عنوان یکی از نمایشگاه‌های سالانه‌اش، امسال برای پنجمین سال پیاپی آن را برگزار می‌کند. از همان دوره قبل مشخص بود که خانه هنرمندان ایران، از آن به بعد این نمایشگاه را جدی‌تر خواهد گرفت؛ جایی که چهارمین نمایشگاه مهمانی هنر ـ که از یازدهم تیرماه سال گذشته برپا شده بود ـ با فروش بیش از 450 میلیون‌ تومانی آثار مواجه شد، اما این تنها نکته مثبت آن دوره نمایشگاه نبود؛ برگزاری آن دوره با محوریت نقاشیخط و خط‌نقاشی، این رویداد هنری را به جای این‌که نمایشگاهی گوناگون باشد، بر تمرکز بر یکی از هنرها مجاب کرد. از این‌روست که پنجمین نمایشگاه مهمانی هنر نیز ـ که از جمعه گذشته کار خود را آغاز کرده ـ باز هم با محوریت یکی از هنرهای تجسمی و از قضا از کم‌سن‌وسال‌دارترین آنها یعنی تصویرگری برگزار شده است.

پنجمین دوره نمایشگاه مهمانی هنر با موضوع تصویرسازی داستان‌های کهن ایرانی و دینی برگزار شده است، اما نکته قابل توجه، مشارکت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و موزه پرارزشش با نمایشگاه هنر است. اما قصه مشارکت کانون با این نمایشگاه چیست؟ آن‌طور که نمایشگاه‌گردان این رویداد می‌گوید آنها ابتدا قرار نبوده با کانون مشارکتی داشته باشند، اما وقت رجوع به بیشتر هنرمندان تصویرگر متوجه می‌شوند اغلب این هنرمندان، آثار را در اختیار ندارند و دست کانون سپرده‌اند.

170 تصویر در این نمایشگاه به نمایش درآمده‌اند. فاطمه کافی‌زاده درباره این نمایشگاه به جام‌جم می‌گوید 30 اثر در این میان مربوط به تصاویری است که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مورد استفاده قرار گرفته است. کتاب‌های خاطره‌انگیزی چون «جمشیدشاه» با تصاویر فرشید مثقالی، «شاعر و آفتاب» با تصاویر بهرام خائف، «زال و رودابه» با تصاویر نورالدین زرین‌کلک و... مهم‌ترین تصاویری هم که در این نمایشگاه از نشر نظر به امانت گرفته شده، تصاویر فرشید مثقالی برای قصه معروف «ماهی سیاه کوچولو» نوشته صمد بهرنگی است؛ چراکه علاوه بر گنجینه باارزش کانون از تصویرگری هنرمندان مطرح دهه‌های گذشته برای کتاب کودک، نظر و منادی به‌عنوان دو انتشارات دیگر مرتبط با کودکان نیز آثار تصویرگری هنرمندان همکارشان را در اختیار مهمانی هنر گذاشته‌اند.

تصویرسازی، هنری مستقل

نیکزاد نجومی، فرشید مثقالی، بهرام خائف، بهمن دادخواه، علی‌اکبر صادقی، نورالدین زرین‌کلک، بهزاد غریب‌پور، اکبر نیکان‌پور، سیروس راد، منوچهر دهقان، پرویز کلانتری، محمدعلی کشاورز، راشین خیریه، ابوالفضل همتی آهویی و محمدعلی بنی‌اسدی برخی از تصویرگرانی هستند که به «مهمانی هنر» آمده‌اند. شاید توجه شما هم به نام محمدعلی کشاورز در این میان جلب شده باشد، بخصوص که به یاد دارید در کانون پرورش فکری، همه هر کاری از دستشان برمی‌آمده برای بچه‌ها انجام می‌داده‌اند، لابد پیشکسوت بازیگری هم... اما این کشاورز، تنها تشابه اسمی با محمدعلی کشاورز پیشکسوت بازیگری دارد. اتفاقا همین ماجرا باعث می‌شود تا کافی‌زاده به یکی از اهداف این نمایشگاه اشاره کند: «محمدعلی کشاورز یکی از قدیمی‌ترین تصویرگران ماست که متاسفانه نسل امروز آشنایی چندانی با او ندارد. یکی از اهداف برگزاری این نمایشگاه این است که عامل چنین آشنایی‌هایی باشد.»

کافی‌زاده که برای دومین دوره پیاپی مسئولیت نمایشگاه‌‌گردانی «مهمانی هنر» را به‌عهده دارد، دیگر هدف برگزاری این نمایشگاه را نشان‌ دادن سیر تاریخی هنر تصویرسازی از پیش از انقلاب تا امروز می‌داند و می‌افزاید: «نشان‌دادن این سیر تاریخی باعث می‌شود تفاوت‌ها آشکار شود و امروز بدانیم در هنر تصویرسازی بخصوص به لحاظ تکنیک‌ها چه تفاوتی با گذشته‌های این هنر داریم.»

یکی از نکات قابل توجه این نمایشگاه هم این است که آثار کسانی به نمایش گذاشته است که در زمان خلق این آثار، چندان جدی گرفته نمی‌شده‌اند. به طور مثال این آثار شاخص که از مثقالی و بنی‌اسدی و زرین‌کلک و... در این نمایشگاه فراهم آمده در زمان خود به عنوان هنری که عده‌ای گرافیست (و نه تصویرساز) در کانون جمع شده‌اند و به آن پرداخته‌اند شناخته می‌شده است و نه به عنوان هنری مستقل. حالا نمایشگاه‌گردان «مهمانی هنر» در این‌باره می‌گوید: «اتفاقا یکی دیگر از اهداف این نمایشگاه ارج‌نهادن استقلال این هنر است. تا مدت‌ها ما تصویرسازی را به عنوان هنری مستقل در هنرهای تجسمی نمی‌شناختیم، اما امروز این هنر به استقلال رسیده است.»

شاید همین که مدت‌ها تصویرسازی، مهجور بوده، باعث شده که امروز این نمایشگاه یک شگفتی دیگر نیز برای ما به‌همراه داشته باشد؛ اینجا اسم‌هایی می‌بینیم که آنها را به عنوان نقاش می‌شناسیم و کمتر کسی از این‌که روزگاری به تصویرسازی پرداخته خبر داشته است.

کافی‌زاده مثلا از رضا لواسانی نام می‌برد که همه او را به عنوان نقاش می‌شناسند، اما تصویرسازی‌های قدیمی او در «مهمانی هنر» روی دیوار است.

خط‌کشیدن به دور خیال

تالار زمستان خانه هنرمندان ایران، این روزها مهمانان عجیبی دارد؛ هم بچه‌ها و هم بزرگ‌ترها و این البته از معدود مواقعی است که پدر و مادرها و بچه‌ها، مشتاقانه یک هدف را برای سرگرمی و لذت انتخاب کرده‌اند. آنها البته این انطباق کم‌نظیر را که می‌توانند در یک روز و یک ساعت علاقه‌ای کاملا مشترک با فرزندانشان را دنبال کنند، مدیون ایده محوری نمایشگاه «مهمانی هنر»اند که اینجا برپاست؛ تصاویری که نیم‌قرن است زینت کتاب‌های کودکان بوده‌اند و حالا اینجا روی دیوار رفته‌اند. در گوشه‌ای از نمایشگاه، جمله‌ای به نقل از پرویز کلانتری روی دیوار نوشته شده: «تاریخچه ادبیات کودک و تصویرگری آن به شکل امروزی، بسیار مدیون شکل‌گیری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه 40 و تلاش‌های هنرمندان کانونی است». در گوشه‌ای دیگر نیز این جمله از کتاب «کودک و تصویر» آمده: «خط‌کشیدن به دور خیال، ساده‌ترین تعریف امروزی برای تصویرگری است». تصویر کودکی که در آغوش پدرش به تصاویر خیره است، تا مدت‌ها در ذهن می‌ماند.

صحرا ملاعلی تصویرگر به جام‌جم می‌گوید: «جدای از این‌که این نمایشگاه جو نوستالژیک دارد، می‌توان از آن به عنوان موردی مطالعاتی بهره برد. اینجا شما پی می‌برید که جوانان امروز اگر از تصویرگری دهه 40 ما آگاهی بیشتری داشتند، این هنر به سمت دیگری و حتما روبه‌ جلوتر می‌رفت.»