افزایش نفوذ منطقه‌ای با هوش مصنوعی

از این‌رو ایران، به دلایل راهبردی متعدد، نیاز مبرمی به ورود جدی به عرصه هوش مصنوعی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

۱. امنیت ملی و حاکمیت دیجیتال
هوش مصنوعی امروز به یک ابزار قدرت ژئوپلیتیک تبدیل شده است. کشورهایی که فناوری هوش مصنوعی را در اختیار نداشته باشند، در زمینه امنیت سایبری، دفاع هوشمند و مقابله با تهدیدات نوین، وابسته و آسیب‌پذیر خواهند بود. ایران برای حفظ حاکمیت دیجیتال خود نیازمند توسعه سیستم‌های امنیتی مبتنی بر هوش مصنوعی (مانند تشخیص نفوذ، مبارزه با جنگ شناختی و عملیات روانی) است.

۲. اقتصاد مقاومتی و رقابت جهانی
هوش مصنوعی موتور محرکه اقتصاد قرن ۲۱ است. کشورهایی مانند چین، آمریکا و امارات با سرمایه‌گذاری کلان در این حوزه، به‌دنبال کسب مزیت رقابتی در تولید، خدمات و تجارت هستند.ایران می‌تواند با استفاده از هوش مصنوعی، بهره‌وری صنایع نفت، کشاورزی، سلامت و لجستیک رابه‌شدت افزایش  وهزینه‌ها را کاهش دهد و در شرایط تحریم، اقتصاد مقاومتی را تقویت کند.

۳. فرصت‌های اشتغال و جلوگیری از فرار مغزها
بازار جهانی هوش مصنوعی به‌سرعت در حال گسترش است. اگر ایران در این حوزه سرمایه‌گذاری نکند، شاهد خروج استعدادها به کشورهای پیشرو خواهد بود.ایجاد اکوسیستم هوش مصنوعی می‌تواند اشتغال با ارزش افزوده بالا ایجاد کند و نسل جوان را به نوآوری و ماندن در کشور ترغیب کند.

۴. پیشرفت علمی و فناورانه
هوش مصنوعی یک فناوری عمومی (General Purpose Technology -GPT)  است که پیشرفت در آن می‌تواند باعث جهش در سایر علوم (از پزشکی و داروسازی تا نجوم و مهندسی) شود.ایران با سابقه قوی در ریاضیات و مهندسی، می‌تواند در حوزه‌هایی مانند پردازش زبان فارسی، مدل‌های خاص اقلیمی یا پزشکی بومی به جایگاه مناسبی دست یابد.

۵. حل چالش‌های داخلی با راه‌حل‌های بومی
ایران با چالش‌هایی چون کمبود آب، آلودگی هوا، مدیریت ترافیک و بهینه‌سازی مصرف انرژی روبه‌رو است. هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل داده‌های بزرگ، مدل‌سازی پیش‌بینانه و اتوماسیون هوشمند، به حل این مشکلات کمک کند و توسعه راه‌حل‌های بومی هوش مصنوعی، وابستگی به راه‌حل‌های خارجی را کاهش می‌دهد.

۶. دیپلماسی فناورانه و افزایش نفوذ منطقه‌ای
داشتن توانمندی در‌هوش مصنوعی می‌تواند به ابزاری برای افزایش نفوذفناورانه ایران در منطقه تبدیل شود (مانند صادرات راه‌حل‌های امنیتی، سلامت دیجیتال یا حکومت الکترونیک یا توسعه مباحث فرهنگی).

موانع و پیش‌نیازهای ورود جدی ایران به هوش مصنوعی

الف- سرمایه‌گذاری درپژوهش وتوسعه: چون کشور دروضعیت خاص اقتصادی و تهدید‌های امنیتی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای قرار دارد، دولتمردان را از اهمیت و ضرورت این مسأله، غافل کرده است! با وجود این‌که غفلت از این مسأله، یعنی بی‌توجهی به استقلال و امنیت کشور.
ب- ایجاد زیرساخت داده‌ای و ابری با کیفیت و امن: اکنون با سرمایه‌گذاری بیشتر بخش خصوصی، زیرساخت‌های خوبی در کشور ایجاد شده که هم نیاز به توسعه و حمایت دارد و هم نیازمند هماهنگی و یکپارچگی دارد‌.
ج- تصویب قوانین مناسب برای داده، حریم خصوصی و نوآوری.
د - آموزش نیروی انسانی متخصص از مدارس تا دانشگاه‌ها و ایجاد کارگاه‌های مهارتی هوش مصنوعی .
ه - همکاری بخش خصوصی، دانشگاه و دولت برای ایجاد اکوسیستم هوش مصنوعی.
به بیان بهتر اگر ایران به هوش مصنوعی به‌عنوان یک اولویت ملی نگاه نکند، در آینده نزدیک نه فقط در عرصه فناوری، بلکه در امنیت، اقتصاد و حتی حاکمیت با ریسک قابل‌توجهی مواجه خواهد شد. ورود دیرهنگام به این حوزه می‌تواند شکاف دیجیتالی را به حدی افزایش دهد که جبران آن بسیار دشوار یا غیرممکن شود که نتیجه آن وابستگی است.
باید توجه داشت توسعه هوش مصنوعی برای ایران یک انتخاب نیست، یک اجبار راهبردی است.
با توجه به ضرورت ورود جدی ایران به عرصه هوش‌مصنوعی و اتکا به استعدادهای کم‌نظیر ایرانی در سطح جهان، کشور باید جایگاه خود را به‌عنوان قطب (هاب) این فناوری در منطقه تثبیت کند. دستیابی به مقام اپراتور درجه‌یک و رهبری هوش مصنوعی، مستلزم تمرکز بر چند محور کلیدی است:

۱-سرمایه‌گذاری در آموزش و نیروی انسانی

- تقویت رشته‌های مرتبط در دانشگاه‌ها: توسعه دوره‌های تخصصی هوش‌مصنوعی، یادگیری ماشین، علم داده و رباتیک در مقاطع تحصیلات تکمیلی.
- ایجاد برنامه‌های آموزشی مشترک با دانشگاه‌های برتر جهان: فرستادن دانشجویان مستعد به مراکز علمی پیشرو و جذب اساتید بین‌المللی و استقبال از اساتید مبرز این رشته که به ایران علاقه‌مند هستند.
- آموزش عمومی و آشنایی جامعه با هوش مصنوعی: از طریق رسانه‌ها، کارگاه‌ها و رویدادهای عمومی.

۲-توسعه زیرساخت‌های فناوری و داده

- ساخت ابررایانه‌ها و مراکز داده پیشرفته: سرمایه‌گذاری در سخت‌افزارهای قدرتمند پردازش هوش مصنوعی.
- دسترسی به داده‌های باکیفیت و متنوع: ایجاد بانک‌های داده استاندارد (Data Repositories)  با رعایت حریم خصوصی و امنیت.
- توسعه زیرساخت ابری (Cloud) بومی: برای پشتیبانی از مدل‌های هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ.
   
۳-سیاست‌گذاری و حمایت دولت

- تدوین راهبرد ملی هوش مصنوعی: تعیین اولویت‌های تحقیقاتی و کاربردهای عملی در حوزه‌های سلامت، کشاورزی، انرژی و امنیت.
- اعطای تسهیلات مالی و معافیت‌های مالیاتی: برای استارتاپ‌ها و شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی.
- ایجاد پارک‌های فناوری و مراکز نوآوری تخصصی: جهت همکاری دانشگاه‌ها، صنعت و دولت.

۴-همکاری بین‌المللی و منطقه‌ای

- شرکت در پروژه‌های تحقیقاتی جهانی: همکاری با سازمان‌هایی مانند «یونسکو» و آزمایشگاه‌های«CERN» در پروژه‌های مرتبط.
- جذب سرمایه‌گذاران وشرکت‌های خارجی: ایجاد فضای کسب‌وکار جذاب برای شرکت‌های پیشرو خارجی مانند  «OpenAI» .
- ایجاد اتحادیه‌های منطقه‌ای: همکاری با کشورهای منطقه در پروژه‌های مشترک هوش مصنوعی (مثلا با ترکیه، پاکستان، عربستان، امارات و یا قطر).
 
۵-تمرکز بر کاربردهای عملی و حل چالش‌های داخلی

 - سلامت و پزشکی: توسعه سیستم‌های تشخیص بیماری، داروسازی هوشمند و جراحی رباتیک.
 - کشاورزی: استفاده از هوش مصنوعی برای مدیریت بهتر و هوشمندانه منابع آب، پیش‌بینی محصول و کشاورزی دقیق.
 - انرژی: بهینه‌سازی مصرف انرژی و مدیریت بهتر شبکه‌های توزیع برق.
‌- صنعت و معدن: استفاده از هوش مصنوعی در تولید صنعتی و اکتشاف منابع.

۶-حل چالش‌های داخلی

- رفع محدودیت‌های دسترسی به سخت‌افزارهای پیشرفته: با توسعه فناوری‌های جایگزین یا استفاده از راه‌حل‌های مبتکرانه و دیپلماسی پنهان، با توجه به محدودیت‌های تحریمی. 
- ارتقای نوآوری و آزادی علمی: کاهش بروکراسی و حمایت از تحقیقات جسورانه.
- ایجاد پیوند قوی بین صنعت و دانشگاه: جهت کاربردی‌سازی تحقیقات و تبیین ضرورت بهره‌وری از هوش‌مصنوعی به صاحبان صنعت.

۷-توسعه فرهنگ نوآوری و کارآفرینی

- حمایت از استارتاپ‌های هوش مصنوعی: از طریق سایر شتاب‌دهنده‌ها، مسابقات و جذب سرمایه‌گذاران خطرپذیر.
- تشویق ثبت اختراعات و تولید مالکیت فکری: ایجاد سیستم حمایتی برای ثبت پتنت‌های بین‌المللی.بنابراین ایران با داشتن جمعیت جوان، دانشگاه‌های قوی و منابع طبیعی، پتانسیل تبدیل‌شدن به قطب هوش‌مصنوعی منطقه را دارد. اما نیازمند همت حاکمیتی، عزم ملی، سرمایه‌گذاری بلندمدت، همکاری بین‌المللی و آزادی عمل برای نوآوران است. با تمرکز بر اولویت‌های داخلی و همکاری‌های منطقه‌ای، این هدف دست‌یافتنی خواهد بود.

موتور محرک توسعه آینده
کشوری که درعرصه هوش مصنوعی پیشتاز باشد، درواقع «نفت آینده» راکنترل خواهد کرد. ایران با دارا بودن مزیت‌های ذاتی، در آستانه یک فرصت تاریخی برای جهش و تثبیت جایگاه رهبری منطقه‌ای قرار دارد اما زمان برای بهره‌برداری از این فرصت محدود است و عقب‌ماندگی غیرقابل جبران خواهد بود.

هوش مصنوعی چیست و چرا این‌قدر مهم است؟ 
هوش مصنوعی تنها یک «ابزار» نیست؛ یک «محیط زیست» جدید اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است که همه عرصه‌ها را متحول می‌کند:
اقتصاد: خلق صنایع کاملا جدید (مانند خودروهای خودران)، افزایش بهره‌وری در صنایع قدیمی (کشاورزی، نفت، تولید).امنیت ملی: سیستم‌های دفاعی و امنیتی هوشمند، جنگ اطلاعاتی، امنیت سایبری پیشرفته.
حکمرانی و خدمات عمومی: دولت هوشمند، مدیریت شهری کارآمد، سیستم‌های قضایی و سلامت دقیق‌تر.
علم و فناوری: شتاب بخشیدن به اکتشافات علمی (کشف دارو، مهندسی مواد، نجوم) با سرعت غیرقابل مقایسه.
ورود هوشمندانه به مسائل و قضایای بین‌المللی و دریافت بهتر رخدادهای جهانی و تصمیم‌گیری براساس تحلیل‌های واقعی
نتیجه: دست برتر در هوش مصنوعی = تعیین قواعد بازی در اقتصاد و امنیت آینده.

وضعیت جهانی و منطقه‌ای؛ رقبایی که با سرعت می‌دوند
آمریکا و چین: دو ابرقدرت مسلط، با سرمایه‌گذاری‌های صدها میلیارد دلاری و جذب نخبگان جهانی.
اتحادیه اروپا: قوانین سخت‌گیرانه اما با سرمایه‌گذاری کلان در تحقیق و توسعه.

کشورهای منطقه (خطر اصلی)
امارات: راهبرد ملی هوش مصنوعی ۲۰۳۱، تأسیس دانشگاه تخصصی، جذب شرکت‌های بزرگ جهانی.
عربستان سعودی: سرمایه‌گذاری سنگین در پروژه‌هایی مانند «نئوم» و جذب استعدادها با دستمزدهای بالا (گزارش‌ها حاکی از بررسی جذب استعدادهای ایرانی با امکانات مناسب در عربستان است)
ترکیه و قطر: توسعه سریع اکوسیستم استارتاپی و مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی.
وضعیت ایران: دارای پتانسیل عظیم (نیروی جوان، دانشگاه‌های قوی، بازار داخلی بزرگ) اما فاقد راهبرد منسجم، سرمایه‌گذاری متمرکز و ساختار حکمرانی یکپارچه. فعالیت‌ها جزیره‌ای و فاقد مقیاس لازم است.

چرا باید عجله کرد؟
ایران در زمینه‌توسعه هوش مصنوعی زمان زیادی در اختیار ند ارد و باید در این مسیر با سرعت پیش رفت. اگر تاخیر در توسعه این بخش اتفاق بیفتد ایران وابستگی زیادی در این زمینه پیدا می‌کند و خطر آن تبدیل شدن به بازار مصرف محصولات و خدمات هوش مصنوعی رقبا و از دست دادن حاکمیت داده‌های ملی است.همچنین آسیب‌پذیری در برابر جنگ سایبری هوشمند، ناتوانی در تشخیص و مقابله با تهدیدات پیچیده و خروج نخبگان (فرار مغزهای هوش مصنوعی)، از دست دادن و سپردن بازارهای منطقه‌ای و داخلی به رقبا، ماندن در اقتصاد سنتی و کم‌بازده از دیگر خطراتی است که در این زمینه وجود دارد. این همه ماجرا نیست و  افزایش شکاف دیجیتال با جهان، نارضایتی عمومی ناشی از کیفیت پایین خدمات هم به وجود می‌آید. باید توجه داشت  تعلل امروز به معنای از دست دادن یک نسل از دانشجویان و متخصصان است که جبران آن دهه‌ها زمان می‌برد.

پیشنهاد ساختار حکمرانی و سازماندهی ملی 
ایجاد یک «ستاد فرماندهی واحد» با اختیارات گسترده ضروری است. پیشنهاد می‌شود:
- تشکیل «شورای‌عالی هوش مصنوعی»زیر نظر مستقیم رئیس‌جمهور با تعیین خط‌مشی کلان وهماهنگی بین قوای سه‌گانه.
- ایجاد «سازمان توسعه هوش مصنوعی ایران» (به عنوان بازوی اجرایی شورا) و بازتاسیس سازمان هوش مصنوعی در دولت شهید رئیسی:
الف- تدوین و اجرای راهبرد ملی، تخصیص بودجه و جذب سرمایه، تنظیم‌گری و استانداردسازی، توسعه زیرساخت ملی داده و ابررایانه و توسعه فناوری رایانش ابری کاملا بومی (Cloud computing).
ب- ساختار دارای معاونت‌های «تحقیقات و آموزش»، «توسعه صنعتی و نوآوری»، «اخلاق و حکمرانی داده» و «همکاری‌های بین‌المللی» باشد.

برنامه اقدام فوری (گام‌های اولیه برای شتاب)

۱- راهبرد (ظرف شش ماه): تدوین و ابلاغ «سند ملی راهبردی هوش مصنوعی ایران» یا بازنوشت سند پیشین، با اهداف کمّی پنج‌ساله.

۲- تحقیق و آموزش:
- تأسیس «مؤسسات تحقیقاتی ملی» در حوزه‌های اولویت‌دار (سلامت، انرژی، امنیت و حتی بین‌الملل).
- ایجاد «رشته‌های میان‌رشته‌ای هوش مصنوعی» در تمام دانشگاه‌های برتر.
- آغاز «طرح ملی آموزش مهارت‌های پایه هوش مصنوعی» برای مدیران و کارمندان دولتی.

۳- توسعه صنعت و نوآوری:
- راه‌اندازی «صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر تخصصی هوش مصنوعی» با سرمایه اولیه دولتی.
- ایجاد «مراکز اشتراکی داده» با رعایت ملاحظات امنیتی و اخلاقی برای پژوهشگران.
- برگزاری «چالش‌های ملی» با جایزه‌های کلان برای حل مسائل کشور.

۴- زیرساخت:
- بررسی پروژه ساخت «ابررایانه ملی» مختص پردازش مدل‌های هوش مصنوعی.
- تسریع در توسعه «شبکه ملی اطلاعات» و در نظر داشتن اطلاعات و داده به عنوان بستر اصلی توسعه هوش مصنوعی، ایجاد هوشمندترین مدل هوش مصنوعی با بهره‌مندی از (AI Parameters).