پدافند زبانی دژ هویت ایرانی
زبان فارسی تنها یک ابزار ارتباطی ساده برای تبادل روزمره کلمات نیست بلکه شالوده و قالب شناخت، رشته اتصال اندیشه و مهمترین مرز هویتی ایرانیان در طول قرون متمادی بوده است. در روزهایی که تقویم رسمی کشور به نام پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی گره خورده است، تأمل در کارکردهای راهبردی این زبان، بیش از پیش ضرورت مییابد. پیام اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت این روز، حاوی مفاهیم عمیق و راهبردی بود که کلیدواژه «پدافند زبانی» در کانون آن قرار دارد؛ مفهومی که نشاندهنده لزوم ایجاد یک سپر دفاعی و گفتمانی در برابر تهاجمات نرم و فرهنگی بیگانه است.
زبان فارسی؛ چراغ راه اقتدار تمدن ایرانی -اسلامی
رهبر معظم انقلاب در پیام خودشان، زبان و ادب فارسی را یکی از بزرگترین ظرفیتها برای ترویج فرهنگ و تمدن غنی ایران اسلامی در گستره جهانی دانستهاند. ایشان با اشاره به توصیههای رهبر شهید انقلاب مبنی بر قدرتمند شدن زبان فارسی، آن را چراغ راه اقتدار تمدن ایرانی_اسلامی توصیف کردهاند. در این نگاه، زبان نه یک پدیده ایستا بلکه جریانی زنده و پویاست که میتواند در خط مقدم جبهه فرهنگی عمل کند. در بخش دیگری از این پیام، به پیوند عمیق میان حماسههای ملی و واقعیتهای تاریخی ملت ایران اشاره شده است. ایستادگی ملت ایران در مقاطع حساس، از جمله دفاع مقدس سوم نشان داد داستانهای اسطورهای فردوسی تنها افسانه نیستند بلکه ریشه در واقعیت زندگی و شخصیت قهرمانانه ایرانیان دارند. مفاهیم انسانساز، سلحشورانه و قرآنی شاهنامه، همواره بهعنوان یک عامل وحدتبخش عمل کرده و تمامی اقوام و اقشار ایران را در حفظ هویت، اصالت و استقلال خود در برابر متجاوزان ضحاکوش همدل و همراه ساخته است. این حضور و حماسه، تکلیفی سنگین بر دوش اهالی فرهنگ، ادب و هنر میگذارد تا با تأسی از فردوسی بزرگ، بعثت هنرمندان را رقم زده و با تلفیق فکر، قلم و هنر، خیزش عظیم ملت را در تاریخ ماندگار سازند.
پدافند زبانی؛ ضرورت امروز جامعه فرهنگی
نقطه عطف پیام رهبر معظم انقلاب، اشاره به مفهوم مقاومت غیورانه در برابر تهاجم شیاطین جهان است که ملت را برای پاسداری از استقلال تمدنی و مقابله با تهاجم زبانی، فرهنگی و سبک زندگی آمریکایی آمادهتر کرده است. در اینجا ضرورت ایجاد پدافند زبانی و گفتمانی مطرح میشود. این پدافند نیازمند ابتکار و نوآوری فعالان عرصه فرهنگی است تا با رشد و بالندگی کودکان، نوجوانان و جوانان، مسیر پیروزی نهایی هموارتر گردد. پدافند زبانی بهمعنای صیانت از واژگان، مفاهیم و ساختار اندیشگانی است که از طریق زبان فارسی به نسلهای آینده منتقل میشود. برای بررسی دقیقتر ابعاد و ظرفیتهای ذاتی زبان فارسی در شکلدهی به یک پدافند زبانی قدرتمند، سراغ دکتر اسماعیل آذر استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی و پژوهشگر نامآشنای کشور رفتیم تا فارغ از مباحث روزمره، به ریشهیابی این قدرت دفاعی در تاریخ ادبیات ایران بهویژه در شاهنامه فردوسی بپردازیم. آذر با تأکید بر آنکه زبان فارسی و شخص فردوسی میراث معنوی ما بهحساب میآیند، این معنویت را حافظ تاریخی هویت ایرانی و یک پدافند زبانی مستحکم دانست. وی گفت: فردوسی اثری برای ما به یادگار گذاشته است که بزرگترین میراث فرهنگی ماست و در میان آثار زبان فارسی، حماسه فردوسی یکی از باشکوهترینهاست. وی برای تبیین عظمت شاهنامه و میزان کارآمدی آن بهعنوان یک سپر یا پدافند در برابر دشمنیها، به مقایسه آن با سایر حماسههای جهانی پرداخت و افزود: اگر بخواهیم بدانیم این اثر چقدر میتواند کارگزار زندگی ما باشد، باید به مقایسههای جهانی رجوع کنیم. قدیمیترین حماسه عالم، حماسه گیلگمش است که در آن شخصیتی به نام انکیدو میمیرد. محور تمام این اثر بزرگ که مربوط به هزاران سال پیش است، پیرامون تلاش گیلگمش برای فرار از مرگ و یافتن گیاه جاودانگی میچرخد. یا حماسه مشهور ایلیاد و اودیسه که محور آن دزدیده شدن یک زن و تلاش گروهی برای بازگرداندن اوست. حماسههای قوم ژرمن (نیبلونگن) و روم باستان نیز همینگونهاند. اما مستشرقان بزرگی چون ادوارد براون اتفاق نظر دارند که حماسه ملی ایرانیان، یعنی شاهنامه بزرگترین حماسه جهان است.
پیوند شاهنامه با مفاهیم قرآنی و اخلاقی
دکتر آذر در ادامه به تشریح دلایل این عظمت پرداخت و ریشه این پدافند هویتی را در پیوند عمیق شاهنامه با مفاهیم الهی و اسلامی دانست. وی تصریح کرد: برای اینکه ببینید شاهنامه چه بهرهای از قرآن مجید برده است، به داستان رفتن رستم به مازندران برای کشتن دیو سپید نگاه کنید. وقتی رستم به غار میرسد و دیو را در خواب میبیند، به او شمشیر نمیزند بلکه او را بیدار میکند و پس از بیداری با او میجنگد. این همان جوانمردی است که در اسلام نیز بر آن تأکید شده است.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: هنگامی که رستم بر دیو غالب میشود، دست به آسمان میبرد و میگوید خدایا اگر تو نبودی و این اراده و توانایی را به من نمیدادی، چگونه میتوانستم دیو را مغلوب کنم؟ این مفهوم کاملا قرآنی است؛ همانطور که حضرت یوسف(ع) هنگام رهایی از لغزش زلیخا، به دستور آسمانی و لطف خداوند پناه میبرد.
وی با اشاره به ابیات فردوسی افزود: فردوسی همواره یادآوری میکند جهان فانی است و تنها نیکی میماند. آنجا که میگوید: «یکی بد کند، کیفرش بد رسد/ جهان، باد افره به ایزد رسد». یا آنجا که بر قدرت بیکران خداوند تأکید دارد که مصداق ان الله علی کل شیء قدیر است. فردوسی تأکید میکند که نیکی واقعا یک سپر و پدافند است؛ سپری برای انسان در مقابل همه فسادها، اندوهها و غمها.
صدور معنویت زبان فارسی به اروپا در قرن ۱۹
دکتر آذر، شاکله اصلی زبان فارسی را همین مفاهیم بلند و صلحآمیز دانست و گفت: محور زبان فارسی ما مفاهیمی از همین دست است. طبعا چنین زبانی میتواند بهعنوان یک سپر و پدافند همیشگی برای کشور ما عمل کند. ما این قدرت را در زبان فارسی داریم.
وی برای اثبات این قدرت گفتمانی، به تأثیر ادبیات ایران بر جهان اشاره کرد و افزود: یکی از دلایل این قدرت آن است که در قرن ۱۹ میلادی که در اروپا به دوره رمانتیسیسم یا عهد ویکتوریا مشهور است، تمام اروپا سر سفره معنوی ما نشستند و از معنویت زبان فارسی تغذیه کردهاند.
این پژوهشگر در پایان، پاکی، نیکی و نوعدوستی را عناصر نهفته و حائز اهمیت در زبان فارسی برشمرد و سخنان خود را با بیتی از حافظ به فرجام برد: «بر این رواق زبرجد نوشتهاند به زر/ که جز نکویی اهل کرم نخواهد ماند». وی تأکید کرد که زبان فارسی، ترکیبی از اندیشگی، زبان و آموزههای قرآن مجید است که وزن و شکوه لازم برای عمل کردن بهعنوان یک پدافند قدرتمند را داراست.
فرجام سخن
مفهوم پدافند زبانی آنگونه که در پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب مورد تأکید قرار گرفته و در تحلیلهای ریشهای اساتیدی چون دکتر اسماعیل آذر بازتاب یافته است، یک ضرورت حیاتی برای حفظ استقلال و هویت تمدنی ایران است. شاهنامه فردوسی و گنجینه غنی زبان و ادبیات فارسی، تنها متونی برای خوانش در محافل ادبی نیستند بلکه دژهایی مستحکمند که با درهمآمیختن حماسه، اخلاق و معنویت قرآنی قادرند ذهن و روان جامعه، بهویژه نسل جوان را در برابر تهاجمات نرم و سبک زندگی بیگانه مصون دارند. امروز رسالت بزرگ فعالان فرهنگی، فعلیت بخشیدن به این پدافند عظیم از طریق ابتکار، نوآوری و خلق آثار هنری ماندگار است.
رهبر معظم انقلاب در پیام خودشان، زبان و ادب فارسی را یکی از بزرگترین ظرفیتها برای ترویج فرهنگ و تمدن غنی ایران اسلامی در گستره جهانی دانستهاند. ایشان با اشاره به توصیههای رهبر شهید انقلاب مبنی بر قدرتمند شدن زبان فارسی، آن را چراغ راه اقتدار تمدن ایرانی_اسلامی توصیف کردهاند. در این نگاه، زبان نه یک پدیده ایستا بلکه جریانی زنده و پویاست که میتواند در خط مقدم جبهه فرهنگی عمل کند. در بخش دیگری از این پیام، به پیوند عمیق میان حماسههای ملی و واقعیتهای تاریخی ملت ایران اشاره شده است. ایستادگی ملت ایران در مقاطع حساس، از جمله دفاع مقدس سوم نشان داد داستانهای اسطورهای فردوسی تنها افسانه نیستند بلکه ریشه در واقعیت زندگی و شخصیت قهرمانانه ایرانیان دارند. مفاهیم انسانساز، سلحشورانه و قرآنی شاهنامه، همواره بهعنوان یک عامل وحدتبخش عمل کرده و تمامی اقوام و اقشار ایران را در حفظ هویت، اصالت و استقلال خود در برابر متجاوزان ضحاکوش همدل و همراه ساخته است. این حضور و حماسه، تکلیفی سنگین بر دوش اهالی فرهنگ، ادب و هنر میگذارد تا با تأسی از فردوسی بزرگ، بعثت هنرمندان را رقم زده و با تلفیق فکر، قلم و هنر، خیزش عظیم ملت را در تاریخ ماندگار سازند.
پدافند زبانی؛ ضرورت امروز جامعه فرهنگی
نقطه عطف پیام رهبر معظم انقلاب، اشاره به مفهوم مقاومت غیورانه در برابر تهاجم شیاطین جهان است که ملت را برای پاسداری از استقلال تمدنی و مقابله با تهاجم زبانی، فرهنگی و سبک زندگی آمریکایی آمادهتر کرده است. در اینجا ضرورت ایجاد پدافند زبانی و گفتمانی مطرح میشود. این پدافند نیازمند ابتکار و نوآوری فعالان عرصه فرهنگی است تا با رشد و بالندگی کودکان، نوجوانان و جوانان، مسیر پیروزی نهایی هموارتر گردد. پدافند زبانی بهمعنای صیانت از واژگان، مفاهیم و ساختار اندیشگانی است که از طریق زبان فارسی به نسلهای آینده منتقل میشود. برای بررسی دقیقتر ابعاد و ظرفیتهای ذاتی زبان فارسی در شکلدهی به یک پدافند زبانی قدرتمند، سراغ دکتر اسماعیل آذر استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی و پژوهشگر نامآشنای کشور رفتیم تا فارغ از مباحث روزمره، به ریشهیابی این قدرت دفاعی در تاریخ ادبیات ایران بهویژه در شاهنامه فردوسی بپردازیم. آذر با تأکید بر آنکه زبان فارسی و شخص فردوسی میراث معنوی ما بهحساب میآیند، این معنویت را حافظ تاریخی هویت ایرانی و یک پدافند زبانی مستحکم دانست. وی گفت: فردوسی اثری برای ما به یادگار گذاشته است که بزرگترین میراث فرهنگی ماست و در میان آثار زبان فارسی، حماسه فردوسی یکی از باشکوهترینهاست. وی برای تبیین عظمت شاهنامه و میزان کارآمدی آن بهعنوان یک سپر یا پدافند در برابر دشمنیها، به مقایسه آن با سایر حماسههای جهانی پرداخت و افزود: اگر بخواهیم بدانیم این اثر چقدر میتواند کارگزار زندگی ما باشد، باید به مقایسههای جهانی رجوع کنیم. قدیمیترین حماسه عالم، حماسه گیلگمش است که در آن شخصیتی به نام انکیدو میمیرد. محور تمام این اثر بزرگ که مربوط به هزاران سال پیش است، پیرامون تلاش گیلگمش برای فرار از مرگ و یافتن گیاه جاودانگی میچرخد. یا حماسه مشهور ایلیاد و اودیسه که محور آن دزدیده شدن یک زن و تلاش گروهی برای بازگرداندن اوست. حماسههای قوم ژرمن (نیبلونگن) و روم باستان نیز همینگونهاند. اما مستشرقان بزرگی چون ادوارد براون اتفاق نظر دارند که حماسه ملی ایرانیان، یعنی شاهنامه بزرگترین حماسه جهان است.
پیوند شاهنامه با مفاهیم قرآنی و اخلاقی
دکتر آذر در ادامه به تشریح دلایل این عظمت پرداخت و ریشه این پدافند هویتی را در پیوند عمیق شاهنامه با مفاهیم الهی و اسلامی دانست. وی تصریح کرد: برای اینکه ببینید شاهنامه چه بهرهای از قرآن مجید برده است، به داستان رفتن رستم به مازندران برای کشتن دیو سپید نگاه کنید. وقتی رستم به غار میرسد و دیو را در خواب میبیند، به او شمشیر نمیزند بلکه او را بیدار میکند و پس از بیداری با او میجنگد. این همان جوانمردی است که در اسلام نیز بر آن تأکید شده است.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: هنگامی که رستم بر دیو غالب میشود، دست به آسمان میبرد و میگوید خدایا اگر تو نبودی و این اراده و توانایی را به من نمیدادی، چگونه میتوانستم دیو را مغلوب کنم؟ این مفهوم کاملا قرآنی است؛ همانطور که حضرت یوسف(ع) هنگام رهایی از لغزش زلیخا، به دستور آسمانی و لطف خداوند پناه میبرد.
وی با اشاره به ابیات فردوسی افزود: فردوسی همواره یادآوری میکند جهان فانی است و تنها نیکی میماند. آنجا که میگوید: «یکی بد کند، کیفرش بد رسد/ جهان، باد افره به ایزد رسد». یا آنجا که بر قدرت بیکران خداوند تأکید دارد که مصداق ان الله علی کل شیء قدیر است. فردوسی تأکید میکند که نیکی واقعا یک سپر و پدافند است؛ سپری برای انسان در مقابل همه فسادها، اندوهها و غمها.
صدور معنویت زبان فارسی به اروپا در قرن ۱۹
دکتر آذر، شاکله اصلی زبان فارسی را همین مفاهیم بلند و صلحآمیز دانست و گفت: محور زبان فارسی ما مفاهیمی از همین دست است. طبعا چنین زبانی میتواند بهعنوان یک سپر و پدافند همیشگی برای کشور ما عمل کند. ما این قدرت را در زبان فارسی داریم.
وی برای اثبات این قدرت گفتمانی، به تأثیر ادبیات ایران بر جهان اشاره کرد و افزود: یکی از دلایل این قدرت آن است که در قرن ۱۹ میلادی که در اروپا به دوره رمانتیسیسم یا عهد ویکتوریا مشهور است، تمام اروپا سر سفره معنوی ما نشستند و از معنویت زبان فارسی تغذیه کردهاند.
این پژوهشگر در پایان، پاکی، نیکی و نوعدوستی را عناصر نهفته و حائز اهمیت در زبان فارسی برشمرد و سخنان خود را با بیتی از حافظ به فرجام برد: «بر این رواق زبرجد نوشتهاند به زر/ که جز نکویی اهل کرم نخواهد ماند». وی تأکید کرد که زبان فارسی، ترکیبی از اندیشگی، زبان و آموزههای قرآن مجید است که وزن و شکوه لازم برای عمل کردن بهعنوان یک پدافند قدرتمند را داراست.
فرجام سخن
مفهوم پدافند زبانی آنگونه که در پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب مورد تأکید قرار گرفته و در تحلیلهای ریشهای اساتیدی چون دکتر اسماعیل آذر بازتاب یافته است، یک ضرورت حیاتی برای حفظ استقلال و هویت تمدنی ایران است. شاهنامه فردوسی و گنجینه غنی زبان و ادبیات فارسی، تنها متونی برای خوانش در محافل ادبی نیستند بلکه دژهایی مستحکمند که با درهمآمیختن حماسه، اخلاق و معنویت قرآنی قادرند ذهن و روان جامعه، بهویژه نسل جوان را در برابر تهاجمات نرم و سبک زندگی بیگانه مصون دارند. امروز رسالت بزرگ فعالان فرهنگی، فعلیت بخشیدن به این پدافند عظیم از طریق ابتکار، نوآوری و خلق آثار هنری ماندگار است.
گفت و گو
